وجه تسمیه
تنکابن و شهسوار
نام این شهر داستانی شنیدنی دارد. در زمان قاجار، منطقهای به نام تنکابن از «لنگا» تا «سختسر» (رامسر امروزی) امتداد داشت و مرکز آن شهر خرمآباد بود. شهسوار در آن زمان بندری در شمال تنکابن محسوب میشد. با روی کار آمدن رضاشاه، مرکز منطقه از خرمآباد به شهسوار منتقل شد و نام کل بخش را نیز شهسوار نهادند. پس از انقلاب اسلامی، نام شهرستان به تنکابن بازگشت، اما خود شهر همچنان با نام شهسوار در میان مردم مازندران شناخته میشود. جالب است بدانید که نام «شهسوار» به معنای شوالیه، ریشه در تاریخ کهن این سرزمین دارد.
از دژ تنکا تا شهرستان تنکابن
«تُنِکا» شهری بزرگ و دژمانند با حصار و بارویی مستحکم در غرب طبرستان بود. این شهر پس از کسب رونق، مرکزیت سیاسی منطقه رویان را از آن خود کرد. در سال ۷۸۹ قمری، به دستور امرای گیلان به قلعه تنکا حمله شد و آن را به آتش کشیدند. پس از نابودی قلعه، شهری در پایین دست ویرانهها ساخته شد که «تنکابن» یا «پایین تنکا» نام گرفت. به تدریج این نام به تمام سرزمین تحت حکومت حاکمان محلی تعمیم یافت.
در زبان مازندرانی، «بُن» به معنای «پایین» است و «تنکابن» یعنی پایین تنکا یا زیر تنکا. نظریه دیگری نیز وجود دارد که تنکابن را برگرفته از «تنک آب بن» یعنی جایی که جلگه ساحلی دریا تنک (باریک) میشود، میداند.
شهسوار
نام «شهسوار» از دوران صفویان بر این منطقه نهاده شد. شاه طهماسب اول برای تقویت نیروهای منطقه و فتح نهایی گیلان، عشایر جنگجوی کرمانشاه از جمله ایل کرد روزکی را به تنکابن کوچ داد. طایفه «شهسواران» از این ایل در نقاط جلگهای منطقه سکونت یافتند تا مرزبان تنکابن باشند. از آن زمان، این منطقه به شهسوار معروف شد.
پیشینه تاریخی
دوران باستان
سرزمین مازندران پیش از اسلام با نام «تپورستان» شناخته میشد که برگرفته از قوم باستانی تپور (تبری) است. آماردها و تپورها از نخستین سکنه باستانی این منطقه بودند. در عصر هخامنشی، اقوام تپوری، آمارد، آناریاکه و کادوسی در کرانه جنوبی دریای مازندران سکونت داشتند. اسکندر مقدونی پس از فتح ولایت ماردها، آن را به تپورستان ضمیمه کرد و «فرادات» را به عنوان والی تپورستان ابقا نمود.
دوران اشکانی و ساسانی
در این دوره، تنکابن بخشی از تپورستان و ناحیه رویان بود و تحت حاکمیت خاندان گشنسپ از پادشاهان تپورستان قرار داشت.
پس از اسلام
در سال ۵۹۰ قمری، تنکابن از قلمرو طبرستان خارج و ضمیمه دیلمستان شد و «دیلم خاصه» خوانده شد. از آن تاریخ به بعد، این ناحیه بارها بین مازندران و گیلان دست به دست شد. در دوره صفویه، افشاریه و زندیه، تحولات سیاسی بسیاری در این منطقه رخ داد. خاندان «خلعتبری» (خلابران) از اواخر دوره زندیه تا پایان قاجار بر تنکابن حکومت کردند.
جمعیتشناسی
جمعیت شهرستان تنکابن بر اساس آخرین سرشماری ۱۶۶,۱۳۲ نفر است که در سه بخش مرکزی (۹۹,۱۹۰ نفر)، خرمآباد (۴۱,۰۰۶ نفر) و نشتا (۲۵,۹۳۵ نفر)分布 شدهاند.
طوایف
رابینو در عصر قاجار، ساکنان تنکابن را به یازده طایفه تقسیم کرده است: خلعتبری، قوی اصانلو، کلانتریه، فقیه، طالش، گلیج، داج، اساس، شورمیج، طالقانی و رودباری. طوایف گلیج، شیرج، داج، بائوج و شورمیج از قدیمیترین طوایف بومی هستند.
گویش تنکابنی
در تنکابن هر سه زبان فارسی، مازندرانی و گیلکی رایج است. مردم بومی تنکابن به گویش تنکابنی سخن میگویند که برخی زبانشناسان آن را غربیترین گویش مازندرانی آمیخته با گیلکی و برخی شرقیترین گویش گیلکی آمیخته با مازندرانی میدانند. گرنوت ویندفور، تنکابنی-طالقانی را به عنوان گویشی انتقالی و یکی از گویشهای کاسپین طبقهبندی کرده است.
صنایع و کشاورزی
تنکابن دارای یک ناحیه صنعتی به نام «نارنج داربن» به مساحت ۹ هکتار است. صنایع دستی این شهرستان شامل نمدمالی، گلیمبافی، جوراببافی، چادرشببافی، لاکتراشی و سفالگری میشود. کشاورزی و باغداری اساس اقتصاد منطقه را تشکیل میدهد. محصولات شاخص تنکابن عبارتند از: انواع مرکبات (به ویژه پرتقال)، برنج، چای، کیوی، گلهای زینتی، فندق، گردو و خرمالو.
جاذبههای گردشگری
آبهای گرم معدنی
- آب گرم معدنی فلک ده لیره سر: در ۳۳ کیلومتری تنکابن، در روستای سنتی فلکده، آب گرمی با درجه حرارت متوسط در کنار رودخانه لیرسر و جنگلهای انبوه قرار دارد.
- آب گرم معدنی سه هزار: معروف به آبگرم حضرت سلیمان، با حوضچهای طبیعی به عمق یک متر و دمای حدود ۴۰ درجه سانتیگراد.
آبشارها
- آبشار فرهاد جوی: در ۸ کیلومتری تنکابن، با ارتفاع ۱۰ متر که با منظرهای از جلگه و دریا همراه است.
- آبشار کوهسر: واقع در بخش نشتا تنکابن.
پارکها و تفرجگاهها
- پارک جنگلی چالدره: در ۱۸ کیلومتری مسیر تنکابن به دو هزار، با ۹۴ هکتار مساحت در میان دلتای دو رود سه هزار و دو هزار.
- پارک ساحلی شورا: مکانی دلنشین برای لذت بردن از نسیم دریا.
- بام تنکابن: فضای بالای دهستان قلعه گردن که نمایی پانوراما از چالوس تا رامسر را به نمایش میگذارد.
قلعههای تاریخی
- قلعه تنکا (دژ گلیج): با پیشینه ساسانی، در کنار رودخانه گلیجان.
- قلعه گران: در ضلع شرقی چشمه کیله.
- قلعه کوتی: مرکز راهداری تاریخی منطقه.
- قلعه سفیدکوه: در ارتفاع ۳۵۰۰ متری با آتشگاهی باستانی.
موزهها
- موزه خشکه داران
- موزه مردمشناسی برسه دوهزار (شانه تراش)
- موزه شهدا
- موزه گیاهان دارویی کندلوس
