نام
واژه «یزد» در لغت به معنای «سپند» و «پاک» است و وجه تسمیه این شهر، «سرزمین مقدس» و «شهر خدا» معنا شده است. این شهر در طول تاریخ با نام‌های گوناگونی خوانده شده است: ایساتیس، کثه، دارالعباده، دارالعلم، یزدان شهر و... هر یک از این نام‌ها گوشه‌ای از هویت پرماجرای این شهر کویری را روایت می‌کنند.
نام «ایساتیس» که در متون یونانی آمده، به معنای «مقدس و فرخنده» است. برخی معتقدند وجه تسمیه یزد با نام یزدگرد اول ساسانی و واژه «یزش» به معنای ستایش و نیایش در زبان فارسی میانه مرتبط است. پس از ورود اسلام و گرایش مردم به دین اسلام، ملکشاه سلجوقی این شهر را «دارالعباده» نامید، چرا که علاءالدوله کالنجار از او خواسته بود تا در این شهر به عبادت بپردازد.
پیشینه
استان یزد از سرزمین‌های کهن و تاریخی ایران زمین است. آثار باستانی پراکنده در این استان، از دست‌افزارهای سنگی دره‌های شیرکوه گرفته تا سفال‌های منقوش نارین قلعه میبد، نشان می‌دهد که قدمت مدنیت در این منطقه به دوران عیلامی بازمی‌گردد.
داستان‌های جذابی درباره پیدایش یزد نقل شده است. یکی از روایت‌ها می‌گوید که اسکندر مقدونی، زندانیان خود را در چاهی در این منطقه محبوس کرد و آن محل را «کثه» (به یونانی یعنی زندان) نامید. اما پس از رفتن اسکندر، نگهبانان به کمک زندانیان به آبادانی یزد پرداختند!
بهرام گور نیز در سفر خود به خراسان، چون به ولایت کثه رسید، بیماری‌اش بهبود یافت و این سرزمین را مبارک دانست. او دستور داد شهری در آنجا بسازند و آن را «یزدان گرد» نام نهاد. در دوره انوشیروان، این شهر به دخترش «مهرنگار» بخشیده شد و او دهکده‌ای به نام «مهرگرد» (مهریجرد امروزی) در آن ساخت.
اتابکان یزد
اتابکان یزد نزدیک به ۱۴۰ سال بر این خطه حکومت کردند و نقش مهمی در آبادانی آن داشتند. رکن‌الدین سام نخستین امیر این خاندان بود که به دلیل پیری، حکومت را به برادرش عزالدین لنگر سپرد. در دوره قطب‌الدین، مغولان به ایران حمله کردند، اما اتابک با زیرکی، سلطه مغولان را پذیرفت و یزد را از خشم آنان مصون داشت. سرانجام این سلسله در سال ۷۱۸ هجری به دست امیر مبارزالدین برچیده شد.
دوره مغول
در دوران مغول، یزد به لطف تدبیر حاکمانش از ویرانی در امان ماند و به یکی از مراکز مهم بازرگانی تبدیل شد. کالاهای یزدی تا هندوستان راه یافت و امنیت راه‌ها که توسط مغولان تأمین می‌شد، به رونق اقتصادی این منطقه کمک شایانی کرد.
حاکمان آل مظفر
اهمیت راهداری و امنیت راه‌ها در گذشته به اندازه‌ای بود که خاندان مظفر از راهداری یزد و میبد به پادشاهی رسیدند! امیر مبارزالدین محمد پس از مرگ ابوسعید بهادرخان، دم از استقلال زد و بر کرمان، شیراز و جنوب ایران چیره شد. حکومت آل مظفر نقطه عطفی در تاریخ یزد است؛ چرا که برای نخستین بار، این خطه سلسله‌ای را در خود پرورانید که بیش از نیم قرن سرنوشت بخش‌های جنوبی ایران را در دست داشت. در این دوره، یزد به «دارالعلم» ملقب شد و مدارس و کتابخانه‌های متعددی در آن تأسیس گردید.
دوره تیموریان
تیمور در یورش سه ساله خود، دولت مظفری را درنوردید. اما پس از بازگشت او، مردم یزد به رهبری حاجی آبدار، شهر را از تصرف حاکم تیموری خارج کردند. کاشی‌کاری‌های مسجد جامع، میدان امیر چخماق و مسجد امیر چخماق از آثار ارزشمند این دوره هستند.
دوره صفویه
با ظهور شاه اسماعیل صفوی، یزد به تصرف صفویان درآمد. اما افراط در تعصب مذهبی و کشتارهای بی‌مورد، خسارت معنوی بزرگی به یزد وارد کرد. نمونه آن، کشتن دانشمند بزرگ قاضی میر حسین میبدی بود. با این حال، در عصر صفوی، بازرگانی ایران رونق یافت و یزد به دلیل داشتن ابریشم و منسوجات مرغوب و موقعیت راهبردی، اهمیت زیادی پیدا کرد.
در زمان یورش افغان‌ها، یزدی‌ها به رهبری میرزا عنایت سلطان بافقی، دلاوری‌های فراوانی نشان دادند و محمود افغان در تصرف یزد ناکام ماند. باغ دولت‌آباد، مدرسه خان، بازار خان و بازار قیصریه از آثار این خاندان است.
دوره زندیه و قاجاریه
در دوره زندیه، عبدالرحیم خان بافقی به آبادانی یزد همت گماشت و مدرسه عبدالرحیم خان را ساخت. در دوره قاجار، محمد تقی خان بافقی و فرزندانش به عمران و آبادی یزد ادامه دادند. در این دوران، تجارتخانه جهانیان در یزد تأسیس شد که مقدمات ایجاد اولین بانک ایرانی را فراهم کرد.
مردم
زبان
مردم یزد به زبان فارسی رایج با لهجه یزدی سخن می‌گویند. زرتشتیان نیز در میان خود به زبان بهدینی (گَورونی یا دری زرتشتی) صحبت می‌کنند که یکی از گنجینه‌های زبانی ایران است.
دین
بیشتر مردم یزد مسلمان و شیعه دوازده‌امامی هستند. همچنین گروه بزرگی از زرتشتیان ایران در یزد ساکنند و اقلیت کوچکی از یهودیان نیز در این شهر زندگی می‌کنند. زیارتگاه‌های زرتشتیان در داخل و اطراف شهر، هر ساله میزبان مراسم‌های ویژه‌ای مانند جشن سده (دهم بهمن‌ماه) هستند.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیت شهرستان یزد ۵۸۲,۶۸۲ نفر بوده است. مردم یزد عمدتاً از قوم ایرانی (آریایی) هستند و به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص و قرارگیری در دل کویر، کمتر تحت تأثیر مهاجرت‌های خارجی قرار گرفته‌اند. به همین دلیل، ساختار قومی و ژنتیکی مردم یزد نسبتاً پایدار و همگن باقی مانده است.
جغرافیا
شهرستان یزد در دره‌ای پهناور بین کوه‌های شیرکوه و خرانق واقع شده است. این شهرستان از شمال به میبد و زارچ، از خاور به اردکان و بافق، از باختر به تفت و اشکذر و از جنوب به ابرکوه و مهریز محدود می‌شود. میانگین ارتفاع شهرستان از سطح دریا ۱۲۰۰ متر است.
آب و هوای یزد به جز تابستان‌های گرم، در بقیه فصول دارای اعتدال نسبی دماست. وجود رشته کوه شیرکوه باعث ایجاد ییلاقات فراوان و خوش آب و هوا در نزدیکی شهر شده است. جالب است بدانید که نقطه مرکزی ایران (ساعت مارکار) در این شهر قرار دارد.
گردشگری
شهر یزد به دلیل معماری تاریخی ارزشمند و بافت سنتی دست نخورده‌اش، در ۱۸ تیرماه سال ۱۳۹۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
بناها و مکان‌های تاریخی
بارزترین خصوصیت شهر یزد، محله‌های قدیمی و سنتی با کوچه پس کوچه‌های خشت و گلی درهم تنیده، بازارها، مساجد، حمام‌ها و خانه‌های تاریخی آن است. در مجموع ۷۷ محله از مجموعه محلات شهر یزد، تحت عنوان «بافت تاریخی یزد» به ثبت آثار ملی رسیده‌اند. محلات مسجد جامع، بازار نو، فهادان و شاه ابوالقاسم در محور اصلی گردشگری یزد قرار دارند.
معماری یزد
مشخص‌ترین وجهه شهر، معماری خاص کویری آن است. بادگیرها، مناره‌ها و گنبدها، مشخص‌ترین جنبه ظاهری معماری شهر هستند. بادگیرها برای گرفتن جریان باد و خنک کردن فضای ساختمان به کار می‌رفتند. در مرکز هر محله، معمولاً حمام، بازارچه، آب انبار، مسجد، حسینیه و کارگاه‌های کوچک قرار دارد. در محدوده جهانی شهر یزد، ۳ هزار بادگیر وجود دارد!
صنعت و اقتصاد
یزد با بیش از سه هزار واحد صنعتی، پنجمین استان صنعتی کشور شناخته می‌شود. حدود ۵۳ درصد از مصرف برق استان در تعرفه صنعتی استفاده می‌شود. صنایع مهم یزد شامل نساجی، کاشی و سرامیک، فولاد و صنایع دستی است.
ترابری
فرودگاه بین‌المللی یزد در سال ۱۳۴۸ تأسیس شد و در فاصله ۱۰ کیلومتری از مرکز شهر قرار دارد. این فرودگاه به دلیل موقعیت مرکزی خود، به عنوان یک فرودگاه اضطراری برای هواپیماهای داخلی و خارجی عمل می‌کند.
راه‌آهن یزد در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد و امروزه این اداره کل با ۶۸۰ کیلومتر خط اصلی، ۴۰٪ از درآمد راه‌آهن کشور را به خود اختصاص داده است! پایانه مسافربری یزد نیز با امکانات مدرن خود، یکی از مجهزترین پایانه‌های کشور است.
مراکز علمی، آموزشی و فرهنگی
یزد در زمینه سوادآموزی رتبه نخست کشور را دارد و ۹۹.۹ درصد جمعیت آن از سواد پایه بهره‌مند هستند. برای بیست و نهمین سال پیاپی، یزدی‌ها مقام نخست پذیرش در کنکور سراسری را به خود اختصاص داده‌اند.
کتابشناسی
یزد سنت تاریخ‌نگاری غنی‌ای دارد. نخستین متن تاریخی به جای مانده از این شهر، «جامع الخیرات» نام دارد که در سال ۷۲۳ هجری قمری نوشته شده است. «تاریخ یزد» تألیف جعفری یزدی، نخستین تاریخ محلی این شهر است.
روستاهای شهرستان یزد
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان یزد ۳۵ آبادی در ۳ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۲۲ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۳۲٬۴۲۵ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان یزد ببینید.
دهستان‌های شهرستان یزد
- دهستان فهرج — بخش مرکزی، ۲۴ آبادی، ۲۰٬۱۸۸ نفر جمعیت
- دهستان فجر — بخش مرکزی، ۹ آبادی، ۱۲٬۲۳۷ نفر جمعیت
- دهستان محمدآباد — بخش زارچ، ۲ آبادی
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان یزد
- روستای خیراباد — دهستان فجر، ۵٬۸۹۲ نفر
- روستای عیش‌آباد — دهستان فجر، ۵٬۱۶۷ نفر
- روستای اکرم‌آباد — دهستان فهرج، ۴٬۳۵۰ نفر
- روستای ده نو — دهستان فهرج، ۳٬۰۰۳ نفر
- روستای احمدابادمشیر — دهستان فهرج، ۲٬۹۷۴ نفر
- روستای چاه اکرمی — دهستان فهرج، ۲٬۷۷۴ نفر
- روستای فهرج — دهستان فهرج، ۲٬۶۹۴ نفر
- روستای حسین‌آبادریسمانی — دهستان فهرج، ۱٬۱۹۷ نفر
- روستای خویدک — دهستان فهرج، ۹۸۵ نفر
- روستای شحنه — دهستان فجر، ۸۷۸ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی یزد
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۶۴ شعبه از ۲۳ بانک در شهرستان یزد فعال است که ۳۷ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های یزد بانک ملی ایران با ۴۹ شعبه، بانک سپه با ۴۱ شعبه و بانک صادرات ایران با ۳۹ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در یزد
- شعب بانک ملی ایران در یزد — ۴۹ شعبه، ۳۷ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در یزد — ۴۱ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در یزد — ۳۹ شعبه
- شعب بانک ملت در یزد — ۲۲ شعبه
- شعب بانک تجارت در یزد — ۲۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در یزد — ۱۷ شعبه
- شعب بانک مسکن در یزد — ۱۵ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در یزد — ۱۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در یزد — ۹ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در یزد — ۸ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در یزد — ۵ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در یزد — ۵ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در یزد — ۳ شعبه
- شعب بانک پارسیان در یزد — ۳ شعبه
- شعب بانک کارآفرین در یزد — ۲ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در یزد — ۲ شعبه
- شعب پست بانک ایران در یزد — ۲ شعبه
- شعب بانک سامان در یزد — ۲ شعبه
- شعب بانک شهر در یزد — ۲ شعبه
- شعب بانک سینا در یزد — ۲ شعبه
- شعب بانک دی در یزد — ۱ شعبه
- شعب بانک گردشگری در یزد — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در یزد — ۱ شعبه
بیمارستان‌های یزد
در ایران‌گاه ۲۵ بیمارستان از شهرستان یزد ثبت شده است که ۴ مورد از آن‌ها بیمارستان تخصصی‌اند و مجموعاً ۲٬۱۱۳ تخت فعال دارند.
- بیمارستان شهید صدوقی یزد — عمومی، ۵۵۸ تخت فعال
- بیمارستان شهید رهنمون یزد — عمومی، ۲۷۳ تخت فعال
- بیمارستان شهدای کارگر یزد — عمومی، ۲۵۹ تخت فعال
- بیمارستان سیدالشهداء یزد — عمومی، ۲۱۰ تخت فعال
- بیمارستان گودرز یزد — عمومی، ۱۷۰ تخت فعال
- بیمارستان محمد صادق افشار یزد — عمومی، ۱۶۲ تخت فعال
- بیمارستان مرتاض یزد — عمومی، ۱۶۲ تخت فعال
- بیمارستان دکتر مجیبیان یزد — عمومی، ۱۵۲ تخت فعال
- بیمارستان شهدای محراب — تخصصی سوانح و سوختگی، ۶۰ تخت فعال
- بیمارستان تخصصی زنان زایمان ونازائی مادر — تخصصی زنان و زایمان، ۴۷ تخت فعال
- بیمارستان سیدرضا شاه ولی یزد — عمومی، ۴۴ تخت فعال
- مرکز درمانی ناباروری — تخصصی زنان و زایمان، ۱۶ تخت فعال
- مرکز بهداشتی و درمانی طالقانی زارچ — عمومی
- مرکز شبانه روزی حضرت ابوالفضل کاریزات — عمومی
- مرکز پرتودرمانی شهید رمضان زاده — تخصصی سرطان و انکولوژی
- کلینیک امام علی — عمومی
- کلینیک تخصصی افشار — عمومی
- کلینیک تخصصی دندانپزشکی خاتم الانبیاء — عمومی
- کلینیک تخصصی رهنمون — عمومی
- کلینیک تخصصی شهید صدوقی — عمومی
- کلینیک تخصصی مغز و اعصاب و روان — عمومی
- کلینیک خاتم الانبیاء — عمومی
- کلینیک دندانپزشکی — عمومی
- کلینیک دیابت — عمومی
- کلینیک دیالیز حاجی بابایی — عمومی
دانشگاه‌های یزد
در ایران‌گاه معرفی کامل دانشگاه یزد از شهرستان یزد ثبت شده است که در سال ۱۳۶۷ تاسیس شده است.
در صفحه‌ی هر دانشگاه، دانشکده‌ها، رشته‌ها، شرایط پذیرش، خوابگاه‌ها، امکانات رفاهی و راه‌های ارتباطی آن را می‌بینید.
- دانشگاه یزد — تاسیس ۱۳۶۷، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
فهرست همه‌ی دانشگاه‌های کشور در صفحه‌ی دانشگاه‌های ایران در دسترس است.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ یزد
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر