پیشینه
پیشینهٔ منطقهٔ سیستان
داستان زابل از هزاران سال پیش آغاز میشود. در سنگنوشتههای هخامنشیان، سرزمینی به نام «زَرَنکا» یکی از ساتراپیهای مهم امپراتوری بود و دلیل این اهمیت نیز مالیات سرشاری بود که به خزانه دولت میپرداخت. هرودوت، پدر تاریخ، جایگاه این منطقه را پس از مصر و میانرودان در رتبه سوم میداند. حتی کوروش بزرگ به مردم این سرزمین لقب «یاریگر» داد. اما این پایان ماجرا نبود؛ با ورود اقوام سکاها، نام این دیار به «سکستان» تغییر یافت، رویدادی که به ۲۱۲۵ سال پیش بازمیگردد.
در روزگار اشکانیان، سیستان نه تنها جایگاه پیشین خود را حفظ کرد، بلکه قدرتمندتر شد. خاندان سورن که «سکانشاه» از میان آنها برگزیده میشد، این حق را داشت که تاج را بر سر شاهنشاه اشکانی بگذارد. نبرد تاریخی حران، جایی که سورنا، شاه سکستان، کراسوس سردار رومی را شکست داد و سر بریده او را برای اردوان شاهنشاه ایران فرستاد، تنها یکی از افتخارات این سرزمین است. در دوره ساسانیان نیز عنوان «شاه سکستان و تورستان و سرزمینهای کرانه سند» در کتیبهها ثبت شده است.
پیشینهٔ شهر کنونی زابل
شهر امروزی زابل بیش از دویست سال قدمت دارد. زمانی که رود هیرمند شهر کهن سیستان (که همان زاهدان کهنه و مرکز دوران خلف بن احمد صفاری تا یورش تیمور بود) را ویران کرد، روستای حسینآباد هسته اولیه زابل شد. اما این روستا در سال ۱۲۵۳ بر اثر درگیریهای داخلی نابود شد. سپس در نزدیکی آن، امیر قائن در سال ۱۲۸۶ قلعهای به نام «نصرتآباد» یا «نصیرآباد» ساخت که مرکز سیستان شد. نام نصیرآباد به دوران ملک نصیرالدین کیانی بازمیگردد.
گفته میشود «سهکوهه» یا «سکوهه» که برخی آن را شهر بزرگ سیستان پیش از نصیرآباد میدانند، همان حسینآباد است که به دلیل خرابههای روی سه تپه، به این نام خوانده شده. آثار این تپههای باستانی امروز در روستای سکوهه در بخش شیب آب زابل دیده میشود.
کوی و برزن امروزی زابل، روزگاری زمینهایی با تپههای سبزهزار و رسوبات دریایی بود که بخشی از آن در گذرگاه رود هیرمند قرار داشت. با کاهش آب رودخانه، خشکیها گسترش یافت و دو آبادی ناصرآباد (شهر ناصری) و حسینآباد به هم پیوستند و آبادی بزرگی شکل گرفت. در سال ۱۳۱۴ خورشیدی، هیئت وزیران این آبادی را زابل نامید و دو سال بعد به مرکز سیستان تبدیل شد. ساخت پادگان ارتشی نیز بر اهمیت آن افزود. در سال ۱۳۱۶ با تشکیل شهرستان زابل در استان هشتم (کرمان و مکران)، زابل مرکز این شهرستان شد و از سال ۱۳۴۰ جزو استان سیستان و بلوچستان است.
موقعیت جغرافیایی
شهرستان زابل در شمال شرقی استان سیستان و بلوچستان، با مختصات جغرافیایی ۳۱ درجه و ۲ دقیقه عرض شمالی و ۶۱ درجه و ۳۹ دقیقه طول شرقی قرار دارد. این شهرستان از شمال به نیمروز، از شرق به هیرمند، از جنوب به هامون و زهک و از غرب به هامون محدود میشود.
زیستمحیط
آب و هوای زابل بیابانی، گرم و خشک است؛ با کمینه دمای منفی ۱۲ و بیشینه ۵۳ درجه سانتیگراد. اما شخصیت اصلی این اقلیم، بادهای ۱۲۰ روزه است. این بادها که از تودههای پرفشار غربی سرچشمه میگیرند، در تابستان از شمال شرق به جنوب شرق میوزند و گاه در تیرماه به سرعت ۱۰۰ کیلومتر در ساعت میرسند. این بادها ریگهای روان را جابهجا کرده و توفانهای شن و تپهماهورها را پدید میآورند. برای مقابله با این پدیده، برنامههایی مانند مالچپاشی و ایجاد پوشش گیاهی اجرا میشود. در گذشته از این بادها برای کاربردهای شگفتانگیزی مانند خارخانهها (کولرهای طبیعی)، یخدانها، بادگیرها و آسبادها استفاده میشد و سیستان را به «خاستگاه آسباد در جهان» معروف کرده است.
ارتفاعات مهم منطقه شامل کوه خواجه و قلعه رستم در غرب زابل است.
مناطق زابل
شهرستان زابل شامل دو شهر زابل و بنجار با جمعیتی بالغ بر ۱۷۱,۹۴۰ نفر است. از این تعداد، ۱۳۷,۷۲۲ نفر در شهر زابل، ۴۰۸۸ نفر در بنجار و ۳۰,۱۳۰ نفر در ۷۸ آبادی بخش مرکزی سکونت دارند. فاصله زابل تا تهران ۱۵۴۸ کیلومتر است.
جاذبههای گردشگری
زابل به دلیل قدمت تاریخیاش، گنجینهای از آثار باستانی و جاذبههای گردشگری است. از تپههای باستانی سکوهه تا قلعه رستم و کوه خواجه، هر گوشه این شهر روایتی از گذشته را زنده نگه داشته است.
جمعیتشناسی
جمعیت زابل را عمدتاً سیستانیها تشکیل میدهند که به گویش سیستانی صحبت میکنند، هرچند در نسلهای جوان این گویش رو به فراموشی است. اقلیت کوچکی از بلوچها نیز در شهر حضور دارند. مردم زابل (عمدتاً سیستانیها) پیرو مذهب تشیع هستند.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر زابل ۱۳۴,۹۵۰ نفر بوده است.
رهآوردها
سوغات و رهآوردهای زابل طیف گستردهای از غذاهای سنتی، صنایع دستی و محصولات محلی را شامل میشود.
خوراکها
از نامدارترین خوراکیهای بومی زابل میتوان به این موارد اشاره کرد: نان بزرگ سیستانی، چنگالی، غلور، آچار، کشک زرد، گندم شیر، پلو مدل، املت سوزی، نان جو، تجگی، پوری، شورو، لندو، لتی، گندم بریو، کشک کولی، خرمابریون، قاتقاشکنه کشته، چولی، بورک، دوغ بر، ماهی شیرپز، کله جوش، رخمی، قروت، پوچ، قتلمه دیگی، اشکنه آرد دستمال، اوجیزک، اشکنه انارترش، گرماست، رشته بریو، اوجیزک گشنیز، کلوچه قندی، کلوچه خرمایی، ترکی، کورگی، قوتوی سیستانی، شیرینک، شیره هندوانه، چمچه ریزک و پله.
صنایع دستی
صنایع دستی زابل نیز از تنوع بالایی برخوردار است و هنر دست زنان و مردان این دیار را به نمایش میگذارد.
زیرساختها
دانشگاهها
زابل میزبان دانشگاههای متعددی است که نقش مهمی در آموزش عالی منطقه ایفا میکنند.
بیمارستانها و مراکز درمانی
این شهر از بیمارستانها و مراکز درمانی مختلفی برخوردار است که نیازهای بهداشتی و درمانی ساکنان را پوشش میدهند.
بوستانها و فضای سبز
مساحت کل جنگلهای شهرستان زابل بیش از ۱۲۶,۰۰۰ هکتار است. بوستانهای مهم شهر زابل فضایی دلنشین برای استراحت و تفریح فراهم کردهاند.
تربیت بدنی
شهرستان زابل از ۱ ورزشگاه، ۹ میدان فوتبال، ۴ زمین والیبال، ۱۰ زمین بسکتبال، ۲۸ سالن ورزشی و ۳ ورزشگاه بهرهمند است. سرانه فضای ورزشی سرپوشیده به ازای هر هزار نفر ۳۳ متر مربع و فضای روباز ۵۷ متر مربع است.
صنعت و معدن
تعداد صنایع فعال در شهرستان زابل ۷۲ واحد است. عمدهترین معادن منطقه شامل کرومیت، مرمر و سنگ لاشه میشود. سهم این شهرستان از کارگاههای معدنی فعال استان ۳.۱۳ درصد است.
امور تولیدی و اقتصادی
چاه نیمه یکی از شگفتیهای طبیعی و اقتصادی سیستان است. این چهار چاله طبیعی بزرگ، آب مازاد رود هیرمند را ذخیره میکنند و گنجایشی معادل ۱۵۰۰ میلیون متر مکعب دارند. در بهترین حالت، حجم آن یک هفتم دریاچه هامون است. در مواقع کمآبی، آب شرب و بخشی از آب کشاورزی سیستان از این دریاچه مصنوعی تأمین میشود. در حاشیه چاه نیمه، یک پارک جنگلی و باغ وحش احداث شده است. متأسفانه خشکسالیهای اخیر و عدم پرداخت حقابه از سوی افغانستان، حجم آب این چاهها را کاهش داده و خطر زیستمحیطی جدی ایجاد کرده است.
در سال زراعی ۸۳-۱۳۸۲، سطح زیر کشت محصولات زراعی و باغی شهرستان ۲۵,۸۶۱ هکتار بود که ۱۶.۱ درصد از سطح زیر کشت استان را شامل میشد. محصولات عمده شامل غلات، محصولات جالیزی و گیاهان علوفهای است. همچنین ۱۱۸ واحد صنعتی پرورش دام و طیور و ۳۱۶ واحد پرورش ماهی با تولید ۱۰۸ هزار تن در این شهرستان فعال بوده است.
جنگل و مرتع
در سال ۱۳۸۲، شهرستان زابل ۴۷۴,۵۹۵ هکتار مرتع داشت، اما به دلیل خشکسالی، مقدار علوفه قابل برداشت صفر تن بود. مساحت جنگلهای طبیعی ۱۱,۰۰۰ هکتار و جنگلهای مصنوعی ۱,۶۳۳ هکتار است.
ورزش
ورزشگاه ۵۰۰۰ نفری شهید طباطبایی زابل در سال ۱۳۸۸ افتتاح شده و یکی از مهمترین مراکز ورزشی منطقه است.