پیشینه
پیشینهٔ منطقهٔ سیستان
داستان زابل از هزاران سال پیش آغاز می‌شود. در سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان، سرزمینی به نام «زَرَنکا» یکی از ساتراپی‌های مهم امپراتوری بود و دلیل این اهمیت نیز مالیات سرشاری بود که به خزانه دولت می‌پرداخت. هرودوت، پدر تاریخ، جایگاه این منطقه را پس از مصر و میانرودان در رتبه سوم می‌داند. حتی کوروش بزرگ به مردم این سرزمین لقب «یاری‌گر» داد. اما این پایان ماجرا نبود؛ با ورود اقوام سکاها، نام این دیار به «سکستان» تغییر یافت، رویدادی که به ۲۱۲۵ سال پیش بازمی‌گردد.
در روزگار اشکانیان، سیستان نه تنها جایگاه پیشین خود را حفظ کرد، بلکه قدرتمندتر شد. خاندان سورن که «سکانشاه» از میان آن‌ها برگزیده می‌شد، این حق را داشت که تاج را بر سر شاهنشاه اشکانی بگذارد. نبرد تاریخی حران، جایی که سورنا، شاه سکستان، کراسوس سردار رومی را شکست داد و سر بریده او را برای اردوان شاهنشاه ایران فرستاد، تنها یکی از افتخارات این سرزمین است. در دوره ساسانیان نیز عنوان «شاه سکستان و تورستان و سرزمین‌های کرانه سند» در کتیبه‌ها ثبت شده است.
پیشینهٔ شهر کنونی زابل
شهر امروزی زابل بیش از دویست سال قدمت دارد. زمانی که رود هیرمند شهر کهن سیستان (که همان زاهدان کهنه و مرکز دوران خلف بن احمد صفاری تا یورش تیمور بود) را ویران کرد، روستای حسین‌آباد هسته اولیه زابل شد. اما این روستا در سال ۱۲۵۳ بر اثر درگیری‌های داخلی نابود شد. سپس در نزدیکی آن، امیر قائن در سال ۱۲۸۶ قلعه‌ای به نام «نصرت‌آباد» یا «نصیرآباد» ساخت که مرکز سیستان شد. نام نصیرآباد به دوران ملک نصیرالدین کیانی بازمی‌گردد.
گفته می‌شود «سه‌کوهه» یا «سکوهه» که برخی آن را شهر بزرگ سیستان پیش از نصیرآباد می‌دانند، همان حسین‌آباد است که به دلیل خرابه‌های روی سه تپه، به این نام خوانده شده. آثار این تپه‌های باستانی امروز در روستای سکوهه در بخش شیب آب زابل دیده می‌شود.
کوی و برزن امروزی زابل، روزگاری زمین‌هایی با تپه‌های سبزه‌زار و رسوبات دریایی بود که بخشی از آن در گذرگاه رود هیرمند قرار داشت. با کاهش آب رودخانه، خشکی‌ها گسترش یافت و دو آبادی ناصرآباد (شهر ناصری) و حسین‌آباد به هم پیوستند و آبادی بزرگی شکل گرفت. در سال ۱۳۱۴ خورشیدی، هیئت وزیران این آبادی را زابل نامید و دو سال بعد به مرکز سیستان تبدیل شد. ساخت پادگان ارتشی نیز بر اهمیت آن افزود. در سال ۱۳۱۶ با تشکیل شهرستان زابل در استان هشتم (کرمان و مکران)، زابل مرکز این شهرستان شد و از سال ۱۳۴۰ جزو استان سیستان و بلوچستان است.
موقعیت جغرافیایی
شهرستان زابل در شمال شرقی استان سیستان و بلوچستان، با مختصات جغرافیایی ۳۱ درجه و ۲ دقیقه عرض شمالی و ۶۱ درجه و ۳۹ دقیقه طول شرقی قرار دارد. این شهرستان از شمال به نیمروز، از شرق به هیرمند، از جنوب به هامون و زهک و از غرب به هامون محدود می‌شود.
زیست‌محیط
آب و هوای زابل بیابانی، گرم و خشک است؛ با کمینه دمای منفی ۱۲ و بیشینه ۵۳ درجه سانتی‌گراد. اما شخصیت اصلی این اقلیم، بادهای ۱۲۰ روزه است. این بادها که از توده‌های پرفشار غربی سرچشمه می‌گیرند، در تابستان از شمال شرق به جنوب شرق می‌وزند و گاه در تیرماه به سرعت ۱۰۰ کیلومتر در ساعت می‌رسند. این بادها ریگ‌های روان را جابه‌جا کرده و توفان‌های شن و تپه‌ماهورها را پدید می‌آورند. برای مقابله با این پدیده، برنامه‌هایی مانند مالچ‌پاشی و ایجاد پوشش گیاهی اجرا می‌شود. در گذشته از این بادها برای کاربردهای شگفت‌انگیزی مانند خارخانه‌ها (کولرهای طبیعی)، یخ‌دان‌ها، بادگیرها و آس‌بادها استفاده می‌شد و سیستان را به «خاستگاه آس‌باد در جهان» معروف کرده است.
ارتفاعات مهم منطقه شامل کوه خواجه و قلعه رستم در غرب زابل است.
مناطق زابل
شهرستان زابل شامل دو شهر زابل و بنجار با جمعیتی بالغ بر ۱۷۱,۹۴۰ نفر است. از این تعداد، ۱۳۷,۷۲۲ نفر در شهر زابل، ۴۰۸۸ نفر در بنجار و ۳۰,۱۳۰ نفر در ۷۸ آبادی بخش مرکزی سکونت دارند. فاصله زابل تا تهران ۱۵۴۸ کیلومتر است.
جاذبه‌های گردشگری
زابل به دلیل قدمت تاریخی‌اش، گنجینه‌ای از آثار باستانی و جاذبه‌های گردشگری است. از تپه‌های باستانی سکوهه تا قلعه رستم و کوه خواجه، هر گوشه این شهر روایتی از گذشته را زنده نگه داشته است.
جمعیت‌شناسی
جمعیت زابل را عمدتاً سیستانی‌ها تشکیل می‌دهند که به گویش سیستانی صحبت می‌کنند، هرچند در نسل‌های جوان این گویش رو به فراموشی است. اقلیت کوچکی از بلوچ‌ها نیز در شهر حضور دارند. مردم زابل (عمدتاً سیستانی‌ها) پیرو مذهب تشیع هستند.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر زابل ۱۳۴,۹۵۰ نفر بوده است.
ره‌آوردها
سوغات و ره‌آوردهای زابل طیف گسترده‌ای از غذاهای سنتی، صنایع دستی و محصولات محلی را شامل می‌شود.
خوراک‌ها
از نامدارترین خوراکی‌های بومی زابل می‌توان به این موارد اشاره کرد: نان بزرگ سیستانی، چنگالی، غلور، آچار، کشک زرد، گندم شیر، پلو مدل، املت سوزی، نان جو، تجگی، پوری، شورو، لندو، لتی، گندم بریو، کشک کولی، خرمابریون، قاتقاشکنه کشته، چولی، بورک، دوغ بر، ماهی شیرپز، کله جوش، رخمی، قروت، پوچ، قتلمه دیگی، اشکنه آرد دستمال، اوجیزک، اشکنه انارترش، گرماست، رشته بریو، اوجیزک گشنیز، کلوچه قندی، کلوچه خرمایی، ترکی، کورگی، قوتوی سیستانی، شیرینک، شیره هندوانه، چمچه ریزک و پله.
صنایع دستی
صنایع دستی زابل نیز از تنوع بالایی برخوردار است و هنر دست زنان و مردان این دیار را به نمایش می‌گذارد.
زیرساخت‌ها
دانشگاه‌ها
زابل میزبان دانشگاه‌های متعددی است که نقش مهمی در آموزش عالی منطقه ایفا می‌کنند.
بیمارستان‌ها و مراکز درمانی
این شهر از بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مختلفی برخوردار است که نیازهای بهداشتی و درمانی ساکنان را پوشش می‌دهند.
بوستان‌ها و فضای سبز
مساحت کل جنگل‌های شهرستان زابل بیش از ۱۲۶,۰۰۰ هکتار است. بوستان‌های مهم شهر زابل فضایی دلنشین برای استراحت و تفریح فراهم کرده‌اند.
تربیت بدنی
شهرستان زابل از ۱ ورزشگاه، ۹ میدان فوتبال، ۴ زمین والیبال، ۱۰ زمین بسکتبال، ۲۸ سالن ورزشی و ۳ ورزشگاه بهره‌مند است. سرانه فضای ورزشی سرپوشیده به ازای هر هزار نفر ۳۳ متر مربع و فضای روباز ۵۷ متر مربع است.
صنعت و معدن
تعداد صنایع فعال در شهرستان زابل ۷۲ واحد است. عمده‌ترین معادن منطقه شامل کرومیت، مرمر و سنگ لاشه می‌شود. سهم این شهرستان از کارگاه‌های معدنی فعال استان ۳.۱۳ درصد است.
امور تولیدی و اقتصادی
چاه نیمه یکی از شگفتی‌های طبیعی و اقتصادی سیستان است. این چهار چاله طبیعی بزرگ، آب مازاد رود هیرمند را ذخیره می‌کنند و گنجایشی معادل ۱۵۰۰ میلیون متر مکعب دارند. در بهترین حالت، حجم آن یک هفتم دریاچه هامون است. در مواقع کم‌آبی، آب شرب و بخشی از آب کشاورزی سیستان از این دریاچه مصنوعی تأمین می‌شود. در حاشیه چاه نیمه، یک پارک جنگلی و باغ وحش احداث شده است. متأسفانه خشکسالی‌های اخیر و عدم پرداخت حقابه از سوی افغانستان، حجم آب این چاه‌ها را کاهش داده و خطر زیست‌محیطی جدی ایجاد کرده است.
در سال زراعی ۸۳-۱۳۸۲، سطح زیر کشت محصولات زراعی و باغی شهرستان ۲۵,۸۶۱ هکتار بود که ۱۶.۱ درصد از سطح زیر کشت استان را شامل می‌شد. محصولات عمده شامل غلات، محصولات جالیزی و گیاهان علوفه‌ای است. همچنین ۱۱۸ واحد صنعتی پرورش دام و طیور و ۳۱۶ واحد پرورش ماهی با تولید ۱۰۸ هزار تن در این شهرستان فعال بوده است.
جنگل و مرتع
در سال ۱۳۸۲، شهرستان زابل ۴۷۴,۵۹۵ هکتار مرتع داشت، اما به دلیل خشکسالی، مقدار علوفه قابل برداشت صفر تن بود. مساحت جنگل‌های طبیعی ۱۱,۰۰۰ هکتار و جنگل‌های مصنوعی ۱,۶۳۳ هکتار است.
ورزش
ورزشگاه ۵۰۰۰ نفری شهید طباطبایی زابل در سال ۱۳۸۸ افتتاح شده و یکی از مهم‌ترین مراکز ورزشی منطقه است.
روستاهای شهرستان زابل
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان زابل ۳۱۲ آبادی در ۱۳ دهستان و ۴ بخش ثبت شده است که ۲۶۶ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۸۵٬۱۰۳ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان زابل ببینید.
دهستان‌های شهرستان زابل
- دهستان بنجار — بخش مرکزی، ۳۱ آبادی، ۱۱٬۵۱۵ نفر جمعیت
- دهستان ادیمی — بخش پشت آب، ۲۲ آبادی، ۱۰٬۱۲۷ نفر جمعیت
- دهستان جهان آباد — بخش میان کنگی، ۲۸ آبادی، ۹٬۵۱۲ نفر جمعیت
- دهستان محمدآباد — بخش شیب آب، ۴۴ آبادی، ۹٬۵۰۴ نفر جمعیت
- دهستان لوتک — بخش شیب آب، ۲۵ آبادی، ۹٬۰۰۳ نفر جمعیت
- دهستان دوست محمد — بخش میان کنگی، ۳۹ آبادی، ۷٬۰۹۷ نفر جمعیت
- دهستان قرقری — بخش میان کنگی، ۳۰ آبادی، ۶٬۹۹۸ نفر جمعیت
- دهستان قایم آباد — بخش پشت آب، ۱۱ آبادی، ۵٬۷۴۰ نفر جمعیت
- دهستان مارگان — بخش میان کنگی، ۳۰ آبادی، ۵٬۳۲۸ نفر جمعیت
- دهستان سفیدابه — بخش پشت آب، ۱۴ آبادی، ۳٬۲۹۰ نفر جمعیت
- دهستان تیمورآباد — بخش شیب آب، ۱۵ آبادی، ۳٬۲۴۸ نفر جمعیت
- دهستان بزی — بخش پشت آب، ۱۴ آبادی، ۲٬۳۸۳ نفر جمعیت
- دهستان کوه خواجه — بخش شیب آب، ۹ آبادی، ۱٬۳۵۸ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان زابل
- روستای سفیدابه — دهستان سفیدابه، ۲٬۴۷۷ نفر
- روستای ده فتح اله — دهستان قایم آباد، ۲٬۴۶۱ نفر
- روستای میلک — دهستان جهان آباد، ۲٬۳۸۵ نفر
- روستای سنجرانی — دهستان جهان آباد، ۲٬۱۹۰ نفر
- روستای طاغذی — دهستان ادیمی، ۲٬۱۴۷ نفر
- روستای تپه دز — دهستان بنجار، ۱٬۸۴۸ نفر
- روستای ژاله ای — دهستان بنجار، ۱٬۵۵۴ نفر
- روستای کرباسک — دهستان بنجار، ۱٬۱۸۳ نفر
- روستای دهنوپشت ادیمی — دهستان ادیمی، ۱٬۱۵۳ نفر
- روستای فیروزه ای — دهستان محمدآباد، ۱٬۱۲۱ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی زابل
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۵۳ شعبه از ۱۵ بانک در شهرستان زابل فعال است که ۹ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های زابل بانک ملی ایران با ۱۱ شعبه، بانک کشاورزی با ۱۰ شعبه و بانک سپه با ۱۰ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در زابل
- شعب بانک ملی ایران در زابل — ۱۱ شعبه، ۹ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در زابل — ۱۰ شعبه
- شعب بانک سپه در زابل — ۱۰ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در زابل — ۴ شعبه
- شعب بانک مسکن در زابل — ۳ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در زابل — ۳ شعبه
- شعب بانک تجارت در زابل — ۳ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در زابل — ۲ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در زابل — ۱ شعبه
- شعب بانک ملت در زابل — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در زابل — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در زابل — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در زابل — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در زابل — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در زابل — ۱ شعبه
بیمارستان‌های زابل
در ایران‌گاه ۴ بیمارستان از شهرستان زابل ثبت شده است که مجموعاً ۵۸۰ تخت فعال دارند.
- بیمارستان امیرالمومنین علی (ع) زابل — عمومی، ۴۵۲ تخت فعال
- بیمارستان خیریه الزهراء — عمومی، ۵۶ تخت فعال
- بیمارستان امام خمینی زابل — عمومی، ۴۰ تخت فعال
- بیمارستان هامون (تامین اجتماعی) — عمومی، ۳۲ تخت فعال
دانشگاه‌های زابل
در ایران‌گاه معرفی کامل دانشگاه زابل از شهرستان زابل ثبت شده است که در سال ۱۳۷۸ تاسیس شده است.
در صفحه‌ی هر دانشگاه، دانشکده‌ها، رشته‌ها، شرایط پذیرش، خوابگاه‌ها، امکانات رفاهی و راه‌های ارتباطی آن را می‌بینید.
- دانشگاه زابل — تاسیس ۱۳۷۸، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
فهرست همه‌ی دانشگاه‌های کشور در صفحه‌ی دانشگاه‌های ایران در دسترس است.
جاذبه‌های طبیعی زابل
یکی از جاذبه‌های طبیعی شناخته‌شده‌ی ایران در این شهرستان یا نزدیکی آن قرار دارد:
راهنمای کامل جاذبه‌های طبیعی ایران را در صفحه‌ی جغرافیای ایران ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ زابل
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر