تاریخچه نام اهواز
شهری که امروز اهواز مینامیم، در دوران باستان با نام «تاریانا» شناخته میشد. این نام، برگرفته از «دارایان» (منسوب به داریوش) بود. تاریانا در مسیر راه شاهی (راهی که تخت جمشید را به سارد متصل میکرد) قرار داشت و بخشی از این جاده از روی رودخانه کارون در این منطقه عبور میکرد.
در زمان اردشیر اول (پادشاه ساسانی)، این شهر گسترش یافت و به «هرمزد اردشیر» تغییر نام داد. بعدها این نام به «داراواشیر» خلاصه شد. شاه با ساختن سدی بر روی کارون، اهمیت شهر را دوچندان کرد و به زودی داراواشیر به مرکز استان سوزیانا (خوزستان امروزی) تبدیل شد.
مرکز تجاری شهر در یک سوی رودخانه با نام «هوجستان واجار» (بازار هوزستانیها) و مرکز فرمانداری در سوی دیگر با نام «هُرمشیر» شناخته میشد.
بسیاری از تاریخنگاران بر این باورند که نامهای اهواز و خوزستان، هر دو از نام قوم باستانی «اوزیها» (Uxii) گرفته شدهاند. «اهواز» شکل جمع عربیشده کلمه «هوزی» است. این قوم که احتمالاً از بازماندگان ایلامیها بودند، مردم بومی خوزستان محسوب میشدند.
در دوره قاجار و زمان ناصرالدین شاه، اهواز به «ناصری» و «ناصریه» تغییر نام داد، اما از شهریور ۱۳۱۴ خورشیدی، دوباره نام باستانی خود را بازیافت.
تاریخ
پیش از اسلام
اهواز در زمان ساسانیان، یکی از شهرهای بزرگ و مراکز اصلی صنایع نساجی و مسیحیت در ایران بود. وجود رودخانه کارون قابل کشتیرانی، این شهر را به محلی ایدهآل برای دادوستد تبدیل کرده بود. سدهای زیادی مانند «شادروان اهواز» به دستور اردشیر پاپکان بر روی کارون ساخته شد که آبیاری کشتزارها را بهبود میبخشید.
بازمانده از دوره اشکانی
مدارک تاریخی نشان میدهد که در روزگار اشکانیان نیز شهری در محدوده اهواز امروزی وجود داشته است. بر اساس تاریخ طبری، اردشیر ساسانی در نبردهایی بر والی اهواز چیره شد و شهر «سوقالاهواز» را بنیاد نهاد.
دوران اسلامی و معاصر
پس از فتح ایران توسط مسلمانان، اهواز یکی از پایگاههای مهم خوارج شد. این شهر تا سال ۸۷۰ میلادی بسیار پررونق بود، اما پس از تصرف توسط سپاه صاحبالزنج، رو به افول گذاشت. با این حال، در زمان عضدالدوله دیلمی دوباره اهمیت تجاری خود را بازیافت.
متأسفانه از نیمه دوم سده یازدهم میلادی، اهواز رو به ویرانی نهاد و تا سده دوازدهم به شهری خالی از سکنه تبدیل شد. علت این ویرانی به درستی مشخص نیست و یکی از معماهای تاریخ خوزستان باقی مانده است.
در سده نوزدهم و همزمان با حفر کانال سوئز، اهواز رونق تازهای گرفت. ناصرالدین شاه با آزاد کردن کشتیرانی در رود کارون، بندرگاهی به نام «بندر ناصری» در کنار اهواز قدیم تأسیس کرد. این اقدام باعث رشد تجارت و مهاجرت به شهر شد.
در سال ۱۳۰۳ خورشیدی، مرکز استان خوزستان از شوشتر به اهواز (بندر ناصری) منتقل شد و این شهر تا به امروز مرکز استان باقی مانده است.
اهواز امروز
اهواز امروز شهری بزرگ و پهناور است که در دو سوی رود کارون گسترده شده. بخش غربی شامل محلههای مسکونی مدرن و دانشگاههاست و بخش شرقی مرکز تجاری و بازارهای بزرگ شهر را در خود جای داده است.
میدان نفتی اهواز
میدان نفتی اهواز چهارمین میدان بزرگ نفتی ایران است که در سال ۱۳۳۷ کشف شد. ظرفیت تولید آن به طور میانگین ۷۵۰ هزار بشکه در روز و میزان نفت درجای آن ۳۷ میلیارد بشکه برآورد میشود.
نخستین پایتخت کتاب ایران
اهواز در سال ۱۳۹۴ خورشیدی به دلیل ارائه برنامههای نوآورانه و مشارکتجویانه، به عنوان نخستین «پایتخت کتاب ایران» انتخاب شد.
مردمشناسی
اهواز امروز سکونتگاه اقوام مختلف ایرانی از جمله عرب، بختیاری، شوشتری، دزفولی، بهبهانی و اصفهانی است. زبانهای رایج در شهر فارسی و عربی هستند.
اقلیتها
در اهواز اقلیتهای مذهبی مختلفی از جمله مندایی (صابئین)، ارمنی، کلیمی و زرتشتی زندگی میکنند. منداییها که پیروان یحیی هستند، هر یکشنبه در کنار رودخانه کارون مراسم تعمید (مصویا) برگزار میکنند.
جغرافیا و آبوهوا
اهواز در بخش جلگهای خوزستان و با ارتفاع ۱۲ متر از سطح دریا واقع شده است. آبوهوای آن گرم و خشک است؛ در زمستان دما تا ۵ درجه سانتیگراد کاهش و در تابستان تا ۵۰ درجه افزایش مییابد. در سال ۲۰۲۲، ناسا اهواز را با دمای ۴۶٫۵ درجه به عنوان یکی از گرمترین شهرهای جهان معرفی کرد.
آلودگی هوا
متأسفانه اهواز یکی از آلودهترین شهرهای ایران است. گرد و غبار (ریزگردها) و آلودگی ناشی از حمل و نقل و صنایع از مهمترین عوامل این آلودگی هستند. بحران ریزگردها در سالهای اخیر مشکلات تنفسی زیادی برای شهروندان ایجاد کرده است.
رودخانه کارون
کارون، پرآبترین و بزرگترین رودخانه ایران، از کوههای بختیاری سرچشمه میگیرد و از میان اهواز عبور میکند. این رود با ۹۵۰ کیلومتر طول، تنها رود قابل کشتیرانی در ایران است و آب آشامیدنی شهر را تأمین میکند.
پلها
اهواز به «شهر پلها» معروف است. تا امروز ۹ پل بر روی کارون ساخته شده است:
- پل سفید (پل معلق): نماد اهواز مدرن که در سال ۱۳۱۵ توسط یک شرکت سوئیسی ساخته شد.
- پل سیاه (پل پیروزی): اولین پل شهر که در سال ۱۳۰۸ همزمان با راهآهن سراسری ساخته شد.
- پل هشتم: پلی کابلی و بدون پایه که در اسفند ۱۳۹۰ افتتاح شد.
جاذبهها و اماکن دیدنی
آثار تاریخی
- سرای عجم: کاروانسرایی از دوره قاجار
- خانه دادرس: بنایی از دوره قاجار
- کاروانسرای معینالتجار: مربوط به دوره قاجار
- میدان چهارشیر: میدانی تاریخی از سال ۱۳۳۸
- ساختمان سه گوش (دانشکده ادبیات): بنایی از دوره پهلوی اول
اماکن تفریحی
اهواز به «شهر شبها» معروف است. به دلیل گرمای هوا، بازارها و مناطق گردشگری تا نیمههای شب فعال هستند و شبهای زیبایی در کنار رود کارون میتوان تجربه کرد.
آداب و رسوم
عید فطر
در میان مردم عرب خوزستان، عید فطر اهمیت ویژهای دارد. دو روز قبل از عید را «امالوسخ» (روز نظافت خانه) و یک روز مانده را «امالحلس» (روز نظافت شخصی) مینامند.
گرگیعان
در شب ۱۵ رمضان، کودکان عرب با لباسهای محلی به خیابانها میآیند و با سردادن سرود «ماجینه یا ماجینه»، از همسایهها شیرینی و عیدی میگیرند.
آیین قهوه عربی
آیین تهیه و نوشیدن قهوه عربی در اهواز به ثبت ملی رسیده است. این مراسم با ظروف خاصی مانند «دله» (قوری) و «فنیان» (فنجان) انجام میشود و آداب خاص خود را دارد.
ورزش
فوتبال محبوبترین ورزش در اهواز است. تیمهای فولاد خوزستان (یکی از محبوبترین تیمهای ایران)، استقلال خوزستان و استقلال اهواز از تیمهای مطرح فوتبال ایران هستند.
