نام
شهر کنونی اسلامآباد غرب در گذر تاریخ، نامهای گوناگونی به خود دیده است. در الواح باستانی تپه چیاگاوانه، از شهری به نام «پالوم» یاد شده که گمان میرود نام نخستین این شهر باشد. «مندلی» نامی است که در متون «اصطخری» و «حمدالله مستوفی» به آن اشاره شده و احتمالاً به دوران ساسانیان تعلق دارد. در اوایل اسلام، «مَنَلی» یا «ری مَنَلی» خوانده میشد و در خلافت عباسیان، «زیدیه» نام گرفت. سپس به «هارونآباد» شهرت یافت، شهری که بنای آن را به هارونالرشید نسبت میدهند. در سال ۱۳۱۴ به دستور رضاشاه، نام آن به «شاهآباد» و سپس «شاهآباد غرب» تغییر یافت و پس از انقلاب ۱۳۵۷، به «اسلامآباد غرب» تبدیل شد. اما هنوز هم بزرگان و ریشسفیدان این دیار، آن را با همان نام دیرین «شاباد» (شاهآباد) صدا میزنند.
مشخصات جغرافیایی
اسلامآباد غرب در موقعیتی استراتژیک در غرب ایران واقع شده است. این شهر از شمال به جوانرود، از خاور به کرمانشاه، از جنوب به چرداول (استان ایلام) و از باختر به دالاهو و گیلان غرب میرسد. با درازای جغرافیایی ۴۶ درجه و ۳۱ دقیقه و پهنای ۳۴ درجه و ۶ دقیقه، در بلندای ۱۳۳۵ متری از سطح دریا و در ۶۵ کیلومتری جنوب باختری کرمانشاه، بر سر راه کرمانشاه – خسروی قرار دارد. اقلیم آن معتدل مدیترانهای است و بارندگی سالانه به طور متوسط ۴۷۸ میلیمتر میرسد. قرار گرفتن بر سر راه اصلی مرکز ایران به مرز عراق، این شهر را به یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی کشور تبدیل کرده است.
پیشینه
این شهر که تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ «شاهآباد غرب» نام داشت، امروزه میزبان کارخانههای مهمی چون لبنیات مانیزان، کشتارگاه صنعتی طیور پرطلایی، کاشی کاژه و کارخانه بزرگ قند است.
تاریخچهٔ سکونت
پژوهشهای باستانشناسی نشان میدهد که دشت اسلامآباد از دوره پارینهسنگی میانی محل سکونت انسان بوده است. قدیمیترین بقایای سنگواره انسان در ایران، یک دندان آسیای کوچک از کودکی هشت ساله از گونه نئاندرتال، در غار وزمه این شهرستان کشف شده است. همچنین، آثار نخستین روستانشینان زاگرس در «چیا جانی» با قدمت حدود نه هزار سال یافت شده است. در کشفیاتی شگفتانگیز، پژوهشگران دانشگاه ماینس آلمان، موزه تاریخ طبیعی پاریس و موزه ملی ایران، دیانای باستانی یک مرد دوره نوسنگی را از غاری در این شهرستان استخراج کردند. این مرد که حدود ۹ هزار سال پیش میزیسته، موهای سیاه، چشمان قهوهای و پوستی نسبتاً تیره داشته و رژیم غذایی او بیشتر بر پایه غلات بوده است. نتایج این کشف مهم در ژورنال معتبر ساینس منتشر شد.
تمدنهای باستان
«تپه چقاگاوانه» در مرکز شهر، گنجینهای از تاریخ هشت هزار ساله را در خود جای داده است. مهمترین آثار کشف شده از این تپه، ۵۶ لوح گلی سالم و ۲۸ قطعه شکسته به خط میخی است که به دوره بابل قدیم (حدود ۳۸۰۰ سال پیش) تعلق دارد. این نامهها که توسط محمود کردوانی در سال ۱۳۴۹ کشف شد، موضوعاتی چون کشاورزی و دامداری، ارسال محمولههای جو، روغن و پارچه را روایت میکنند. نکته جالب توجه، نام زنان بسیاری است که در کارگاههای پارچهبافی فعالیت داشتهاند. همراه این بایگانی، یک مهر استوانهای با نقش یک نیایشگر در برابر ربالنوعی بر تخت نشسته، کشف شده که اطلاعات ارزشمندی از باورهای آن دوران ارائه میدهد.
موقعیت استراتژیک
تحقیقات گسترده در سال ۱۳۴۶ به همت محمد کردوانی نشان داد که این شهر کهن به دلیل موقعیت استراتژیک خود در جاده خراسان، از ارزش فراوانی برخوردار بوده است. این شاهراه که از دوران باستان تا امروز، دشتهای بینالنهرین و خوزستان را به قلل زاگرس و فلات ایران متصل میکند، اسلامآباد غرب را به یکی از اصلیترین مراکز تجاری پیش از میلاد مبدل ساخته بود.
پیش از اسلام
یکی از اسناد کهن قدمت این شهر، نام «ئاروینیاوا» است که به اشتباه «هارونآباد» خوانده میشود. به باور عمادالدین دولتشاهی، این نام از سرداری به نام «سولوسونو» با لقب «ئاروینیا» گرفته شده که پس از رهایی از زندان، به آبادانی این شهر پرداخت. همچنین در کتاب تاریخ ماد، در کتیبههای آشوری از شهری به نام «ئاروینایاوا» یاد شده که در جنوب شهر تاریخی الیپی قرار داشته است.
پس از اسلام
در دوران پس از اسلام، میتوان به ورود کریمخان زند به شاهآباد و ازدواج او با دختر علیخان ایوانی، خان وقت کلهر، اشاره کرد. چشمه «شاهپسند» (کیهنی شاپسن) در نزدیکی شهر، یادگار این داستان عاشقانه است. پیترو دلاواله، جهانگرد ایتالیایی، در سفرنامه خود از هارونآوا به عنوان یکی از زیباترین مناظر عمرش یاد میکند: «بر روی چمنزار وسیعی که از تپههای متعدد و زیبا احاطه شده بود، چادر زدیم. نزدیکترین ده که بر روی تپهای کوتاه بنا شده و آبشاری از وسط آن میگذشت، هارونآوا نامیده میشد.» تاورنیه، جهانگرد فرانسوی عصر صفوی، نیز در سفرنامه خود از هارونآباد به عنوان شهری در ایالت عراق عرب یاد کرده است.
دوران معاصر
هارونآباد تا سال ۱۳۱۴ روستایی بیش نبود، اما با ساخت کارخانه قند، اهمیت اقتصادی یافت و به شهری تبدیل شد. این شهر در طول جنگ ایران و عراق، بیش از ۳۰۰ بار مورد حمله موشکی و بمباران هوایی قرار گرفت و حدود ۱۲۰۰ نفر از مردم آن جان خود را از دست دادند. به دلیل موقعیت سوقالجیشی، اسلامآباد به محلی برای انباشت نیرو و مهمات نیروهای ایرانی تبدیل شد. پس از جنگ، دو یادمان به یاد مقاومت مردمی و عملیات مرصاد در این شهر ساخته شد.
مردم
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت اسلامآباد غرب ۱۷۰٬۵۵۹ نفر (۲۶٬۵۰۳ خانوار) بوده است که آن را به دومین شهر پرجمعیت استان کرمانشاه تبدیل میکند.
زبان
زبان مردم این شهر، کردی جنوبی با گویش کلهری است که با لهجه خاص این شهر تکلم میشود. گویشهای زنگنهای، قلخانی، سنجابی، گورانی و جافی نیز در میان برخی از مردم رایج است.
دین و آیین
بیشتر مردم این شهر پیرو دین اسلام (شیعه) و آیین یارسان هستند.
پوشاک
پوشاک اصلی مردان این منطقه، لباس کردی شامل «چوخه و رانک» است. یکی از قدیمیترین پوششهای زنان، به ویژه در مناطق روستایی و عشایری، «سربند» یا «سَروَن» است که در میان ایل کلهر، سنجابی و گوران رواج دارد و در مراسم مختلف نیز استفاده میشود.
فرهنگ
سالنهای سینما
اسلامآباد غرب دارای دو سینما به نامهای «سینما احسان» با ظرفیت ۶۶۰ صندلی و «سینما شهریار» بود که هر دو اکنون تعطیل هستند. سینما احسان با تغییر کاربری به تالار عروسی تبدیل شده است.
مراکز فرهنگی
سه مرکز کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در این شهر فعالیت میکنند که اولین آن در سال ۱۳۵۴ در محله شهریارشهر ساخته شد.
کتابخانهها
اولین کتابخانه شهر در سال ۱۳۴۸ تأسیس شد و پس از جنگ به «کتابخانه ولایت» نامگذاری گردید. کتابخانه مرکزی شهر با نام «غلامرضا رشیدیاسمی» از شهریور ۱۳۹۶ آغاز به کار کرده است.
صنایع دستی
موجبافی (رختخوابپیچ)، قالیبافی، چیخبافی، نمدمالی، موزائیککاری، معرقکاری، منبت، گیوهبافی، طراحی فرش و دوخت پوشاک کردی از جمله صنایع دستی این شهرستان است.
اقتصاد
صنعت
کارخانه فروآلیاژ منگنز شاهآباد غرب با سرمایهگذاری ۱۰ میلیون یورویی از اواخر سال ۱۳۹۸ در شهرک صنعتی مرصاد در حال ساخت است و قرار است ۲۵۰ نفر را به کار گیرد.
معادن
در پهنه میانی استان کرمانشاه و در بخش اسلامآباد غرب، معادن دولومیت شناسایی شده است.
منطقه ویژه اقتصادی اسلامآباد غرب
ایجاد منطقه ویژه اقتصادی اسلامآباد غرب در سال ۱۳۸۵ مصوب و در سال ۱۳۸۹ به تصویب مجلس رسید. سازمان همیاری شهرداریهای استان کرمانشاه به عنوان مجری این منطقه معرفی شد.
کارخانه قند
کارخانه قند اسلامآباد غرب که در سال ۱۳۱۴ احداث شد، در جنگ ایران و عراق بخشی از آن تخریب گردید. امروزه با ظرفیت ۱۵۰۰ تن چغندر در روز، به تولید شکر و تصفیه آن میپردازد و در سالهای متوالی به عنوان واحد نمونه کیفی انتخاب شده است.
کارخانه کاشی کاژه
این کارخانه بزرگترین شرکت تولیدکننده کاشی، سرامیک و گرانیت در بخش خصوصی و دومین تولیدکننده در کشور است.
کشاورزی و دامداری
آب کشاورزی شهرستان از رودها و چاهها تأمین میشود و محصولاتی چون گندم، جو، بنشن، ترهبار، سیب، گلابی، انار، انگور، زردآلو و بادام نشان از رونق کشاورزی دارد. دامداری سنتی با پرورش بیش از نیم میلیون رأس دام و فراوردههای آن، بخش مهمی از اقتصاد منطقه را تشکیل میدهد.
تنش آبی
در آذر ۱۴۰۴، فرماندار اسلامآباد غرب از حفاری چهار حلقه چاه برای تأمین آب شرب در کوتاه مدت خبر داد. در بلندمدت نیز قرار است آب شرب شهر از سد آزادی تأمین شود.
جاذبههای گردشگری
اسلامآباد غرب با جاذبههای طبیعی و تاریخی خود، یکی از مقاصد گردشگری در غرب کشور است. از جمله این جاذبهها میتوان به تپه باستانی چقاگاوانه، غار وزمه، چشمه شاهپسند، جنگلهای بلوط و یادمانهای دفاع مقدس اشاره کرد.