نام
نخستین بار نام این شهر در حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد به صورت «اَمدانه» ثبت شده است. این شهر در طول تاریخ با نام‌های مختلفی از جمله هگمتانه، هگمتان، اکباتان، اکباتانا، آمدانه و آنادانا شناخته می‌شده است. در کتیبه‌های آرامی نو آشوری، نام آن «آمدانه» آمده که از کلمه «ماد» مشتق شده و به معنای «محل مادها» است. در دوران مادها، این شهر به زبان پارسی باستان «هگمتانه» به معنای «جای تجمع» خوانده می‌شد و یونانیان آن را «اکباتان» می‌نامیدند. نام هگمتانه در دوران ساسانیان به «اَهمتان»، «اَهمدان» و سپس به «همدان» تبدیل شد. همدانی‌ها امروزه شهر خود را «هِمِدان» تلفظ می‌کنند.
تاریخچه
همدان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای ایران و جهان است که در دوره‌های مختلف تاریخی از جمله مادها، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان به عنوان پایتخت ایران انتخاب شده است.
پیش از اسلام
همدان از دیرباز زیستگاه اقوام مختلف بوده است. پیش از ورود اقوام آریایی، قوم کاسیان در این منطقه سکونت داشتند. بر اساس روایت هرودوت، دیاکو اولین پادشاه ماد، شهر هگمتانه را بنا نهاد و آن را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد. او استحکامات عظیمی شامل هفت دژ مشهور به «قصر هفت‌حصار» و کاخ‌های شاهی در این شهر ساخت. امروزه تپه هگمتانه در دل شهر همدان، یادگار آن دوران است.
کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، آخرین پادشاه ماد را شکست داد و همدان را به مقر تابستانی خود تبدیل کرد. اگرچه همدان اولین پایتخت مادها بوده، اما قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده از محوطه باستانی هگمتانه و کتیبه‌های گنج‌نامه مربوط به دوران هخامنشیان است. اسکندر مقدونی دو بار از همدان دیدن کرد و پس از مرگ دوستش هفستیون، مراسم باشکوهی برای او برگزار کرد. در دوران اشکانیان، همدان پایتخت تابستانی شاهان بود و یکی از آخرین پایگاه‌های مقاومت اشکانیان در برابر ساسانیان به شمار می‌رفت. ساسانیان نیز همچون هخامنشیان، تابستان را در همدان و زمستان را در تیسفون می‌گذراندند.
پس از اسلام
پس از سقوط نهاوند، همدان به دست مسلمانان افتاد و اهمیت آن به حدی بود که فتح آن را بزرگ‌ترین پیروزی پس از نهاوند می‌دانستند. در دوره آل بویه، همدان یکی از پایتخت‌های ایران بود و ابن سینا، دانشمند بزرگ ایرانی، وزارت شمس‌الدوله دیلمی را در این شهر بر عهده داشت. در دوران سلجوقیان، همدان مرکز سیاسی عراق عجم بود و چند تن از سلاطین سلجوقی در این شهر به خاک سپرده شدند.
حمله مغولان به همدان فاجعه‌بار بود. پس از مقاومت جانانه مردم، شهر به تصرف مغولان درآمد و قتل‌عام وحشتناکی رخ داد. با این حال، در دوره ایلخانان، شهر تا حدی رونق خود را بازیافت. در دوره صفویه، همدان دوباره آباد شد، اما در سال ۱۷۲۴ میلادی به تصرف عثمانی‌ها درآمد و مردم آن قتل‌عام شدند. نادرشاه افشار شش سال بعد همدان را از عثمانی‌ها پس گرفت. در دوران قاجار، شهر همدان تثبیت شد و بازار و مسجد جامع همدان از یادگارهای این دوره است.
در جنگ جهانی اول، همدان به اشغال قوای روس، عثمانی و انگلیس درآمد و در دوران جنگ ایران و عراق نیز بارها هدف بمباران هوایی عراق قرار گرفت.
جغرافیا
موقعیت
شهر همدان در منطقه‌ای کوهستانی و غربی ایران واقع شده است.
اقلیم
همدان شهری سردسیر با زمستان‌های طولانی و سرد است. میانگین دمای سالانه همدان ۱۱.۳ درجه سانتی‌گراد ثبت شده است. گرم‌ترین دمای همدان ۴۰+ و سردترین دمای آن ۳۲.۸- درجه سانتی‌گراد بوده است. میانگین بارش سالانه همدان نیز ۳۱۷.۷ میلیمتر اندازه‌گیری شده است.
کوه‌های اطراف
شهر همدان در دامنه‌های شمالی کوهستان الوند واقع شده است. مرتفع‌ترین قله این کوهستان، قله الوند با ارتفاع ۳۵۷۴ متر، در ۱۸ کیلومتری شهر همدان قرار دارد. رودهای الوسجرد، دره‌مرادبیک و عباس‌آباد مهم‌ترین رودهای شهر همدان هستند.
نمای شهر
شهر همدان بر اساس طرحی دایره‌ای یا متحدالمرکز طراحی شده است. میدان مرکزی همدان با شعاع ۸۰ متر، نقطه مرکزی این دایره است و شش خیابان اصلی شهر به نام‌های باباطاهر، اکباتان، شهدا، تختی، بوعلی و شریعتی به این میدان متصل می‌شوند. شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد.
بافت قدیمی شهر
در گذشته، همدان به محله‌های متعددی تقسیم می‌شد که هر کدام دارای دروازه و فرهنگ خاص خود بودند. محله‌هایی مانند شال‌بافان، قاشق‌تراشان و قصابان نشان‌دهنده مشاغل رایج در آن محلات بودند. محله یهودیان نیز با کوچه‌های باریک و پرپیچ‌وخم خود، از نظر امنیتی طراحی شده بود.
پارک‌ها
گردشگاه استخر عباس‌آباد یکی از زیباترین پارک‌های همدان است که در بالای تپه عباس‌آباد واقع شده و دارای امکانات تفریحی متنوعی از جمله شهربازی، سینمای تابستانی و آب‌نمایی به طول ۲۰۰ متر است. پارک ارم، بوستان تپه حاج عنایت، شیرسنگی، پارک مردم و باباطاهر از دیگر پارک‌های شهر هستند.
اقتصاد
صنعت
استان همدان دارای ۱۷ شهرک صنعتی است که از میان آنها، شهرک صنعتی بوعلی، شهرک صنعتی باغ بهشت و ناحیه صنعتی قهاوند در حوزه شهرستان همدان قرار دارند. قطعه‌سازی سینا، صنایع موکت همدان، کارخانه کیک و شکلات کیوان و کارخانه شیشه همدان از واحدهای صنعتی شاخص این شهر هستند.
ترابری
فرودگاه همدان
فرودگاه همدان در ۵ کیلومتری شهر قرار دارد و پروازهایی به مقاصد تهران، مشهد و کیش از طریق آن انجام می‌شود.
بزرگراه‌ها و آزادراه‌ها
همدان در ۳۶۰ کیلومتری جنوب‌غربی تهران قرار دارد و سه مسیر جاده‌ای اصلی به این شهر منتهی می‌شود.
راه‌آهن
خط راه‌آهن تهران-همدان در اردیبهشت ۱۳۹۶ به بهره‌برداری رسید. ایستگاه راه‌آهن همدان در ۱۲ کیلومتری مرکز شهر قرار دارد.
پایانه‌های مسافربری همدان
همدان دارای سه پایانه مسافربری است: پایانه بزرگ همدان (میدان عاشورا) با سرویس‌دهی به تمام نقاط کشور، پایانه اکباتان (خیابان اکباتان) با سرویس‌دهی برون استانی و پایانه سفیدآبی (بلوار بدیع‌الزمان همدانی) با سرویس‌دهی درون استانی.
مردم
گویش و زبان
گویش اکثریت مردم همدان، فارسی با لهجه همدانی است. اقلیتی از مردم ترک‌زبان نیز در این شهر سکونت دارند.
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت همدان ۵۵۴,۴۰۶ نفر (۱۷۴,۷۳۱ خانوار) بوده است. این شهر چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران است و در سال ۱۳۸۸ به عنوان یکی از کلان‌شهرهای ایران معرفی شد.
مذهب
بیشتر ساکنان همدان مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند. اقلیت‌های مذهبی از جمله مسیحیان و یهودیان نیز در این شهر سکونت دارند. کلیساهای آنجلی، حضرت مریم و گریگوری استپان از جمله آثار تاریخی و دیدنی شهر هستند. آرامگاه استر و مردخای نیز از مکان‌های تاریخی و زیارتی یهودیان در همدان است.
سرشناسان
مشاهیر پیش از اسلام
ماندانا، مادر کوروش بزرگ و دختر آخرین پادشاه ماد، از مشاهیر پیش از اسلام همدان است. همچنین فاتک، پدر مانی (بنیان‌گذار آیین مانوی) نیز از اهالی همدان بود.
مشاهیر بعد از اسلام
همدان زادگاه و محل زندگی بسیاری از مشاهیر ایران زمین بوده است. از جمله می‌توان به باباطاهر (شاعر نامدار سده چهارم)، بدیع‌الزمان همدانی (نویسنده مقامات)، عین القضات همدانی (عالم و عارف سده پنجم)، خواجه رشیدالدین فضل‌الله (وزیر و مورخ سده ششم و هفتم)، میر سید علی همدانی (عارف سده هفتم) و میرزاده عشقی (شاعر و نمایشنامه‌نویس دوره مشروطه) اشاره کرد. البته نام‌آورترین چهره همدان، بوعلی سینا (ابن سینا) است که مدتی در این شهر وزیر بود و سرانجام در همین شهر درگذشت. آرامگاه او به نماد شهر همدان تبدیل شده است.
فرهنگ
مطبوعات
همدان از پیشگامان عرصه مطبوعات در ایران بوده است. اولین روزنامه همدان، «عدل مظفر» بود که در سال ۱۳۲۴ قمری منتشر شد. امروزه روزنامه هگمتانه بالاترین تیراژ را در استان همدان دارد.
کتابخانه‌ها
کتابخانه‌های دانشگاه بوعلی سینا، آرامگاه بوعلی، کتابخانه غرب و کتابخانه مرکزی از مهم‌ترین کتابخانه‌های همدان هستند.
سینما
همدان دارای چندین سینما از جمله پردیس سینمایی مهر قدس (۴ سالن)، سینما فلسطین (۳ سالن) و سینما فرهنگ (یک سالن) است.
شبکه استانی همدان
شبکه استانی همدان یکی از مراکز صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که برنامه‌های خود را از این شهر پخش می‌کند.
آموزش
همدان با وجود دانشگاه‌های معتبری مانند دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان و دانشگاه پیام نور، به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته می‌شود. مدرسه علمیه آخوند نیز از معروف‌ترین حوزه‌های علمیه همدان است.
ورزش
همدان دارای دو تیم فوتبال به نام‌های پاس همدان و الوند همدان در لیگ آزادگان است. ورزش باستانی در همدان سابقه دیرینه دارد و این شهر دارای ۵ زورخانه است. پیست اسکی تاریک‌دره در دامنه الوندکوه، یکی از نزدیک‌ترین پیست‌های اسکی به مرکز شهر در ایران است.
صنایع‌دستی
فرشبافی
همدان یکی از مراکز عمده قالی‌بافی ایران است. قالی‌های همدان به دلیل ریشه‌های بلند و پرپشم خود سنگین‌تر از قالی‌های دیگر مناطق ایران هستند.
چرم‌سازی
همدان از شهرهای مهم تولید و صادرکننده چرم در ایران است. سابقه این صنعت در همدان به قدری طولانی است که این شهر را «شهر دباغخانه‌ها» نیز نامیده‌اند.
جاذبه‌های گردشگری
آثار تاریخی
- تپه هگمتانه: وسیع‌ترین تپه باستانی ایران که بقایای ابنیه کاسی، مادی و هخامنشی را در خود جای داده است.
- گورستان پارتی: واقع در محوطه شیر سنگی، با سه روش تدفین مختلف از اواخر هخامنشی تا دوره سلوکی.
- کتیبه‌های گنج‌نامه: یادگار دوران هخامنشیان.
- شیر سنگی: مجسمه سنگی بزرگ از دوره اشکانیان.
- گنبد علویان: بنای ارزشمند از دوره سلجوقی.
- آرامگاه استر و مردخای: از مکان‌های تاریخی و مذهبی یهودیان.
- بازار همدان و مسجد جامع همدان: از ابنیه مهم دوره صفویه.
موزه‌ها
موزه تاریخ طبیعی همدان، موزه هگمتانه، موزه بوعلی سینا، موزه دفاع مقدس، موزه سفال، موزه نظری، حمام قلعه، موزه مفاخر و مشاهیر همدان و موزه صنایع دستی از جمله موزه‌های شهر همدان هستند.
چشم‌اندازهای طبیعی
همدان به «شهر اطلسی‌ها» شهرت دارد. تله‌کابین گنج‌نامه با طول خط ۱۶۸۰ متر، بازدیدکنندگان را به ارتفاعات کوه الوند می‌برد.
غذاهای محلی
همدان دیار ترشی‌ها و مرباهای متنوع است. بیش از ۱۰۰ نوع ترشی در همدان تهیه می‌شود. آبگوشت بزباش، آبگوشت کلم قمری، آش کاچی، سرداشی و آبگوشت یخنی از جمله غذاهای محلی معروف این شهر هستند.
ره‌آوردها
ظروف سفالین لالجین، سیر، انگور، آلو، آلبالو، شیره انگور، قیسی، مویز، کشمش، لواشک، تخمه آفتاب‌گردان، گردو، باسلوق، خیارشور، گیاهان دارویی، عسل، گیوه، قالی و چرم از جمله سوغاتی‌های همدان هستند. شیرینی‌های سنتی همدان مانند کماج، شیرمال، حلوازرده و انگشت‌پیچ نیز شهرت دارند.
شهرهای خواهر
شهر همدان با شهر کولاب در تاجیکستان خواهرخوانده است. این پیوند به دلیل وجود مقبره میر سید علی همدانی (عارف همدانی) در کولاب برقرار شده است.
روستاهای شهرستان همدان
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان همدان ۱۷۰ آبادی در ۱۲ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۱۳۹ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آنها ۱۱۰٬۱۷۸ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان همدان ببینید.
دهستان‌های شهرستان همدان
- دهستان هگمتانه — بخش مرکزی، ۱۱ آبادی، ۲۳٬۳۶۰ نفر جمعیت
- دهستان الوندکوه غربی — بخش مرکزی، ۱۱ آبادی، ۱۳٬۷۸۵ نفر جمعیت
- دهستان خرم دشت — بخش فامنین، ۱۵ آبادی، ۱۳٬۶۲۴ نفر جمعیت
- دهستان سنگستان — بخش مرکزی، ۲۳ آبادی، ۱۲٬۱۹۶ نفر جمعیت
- دهستان جیحون دشت — بخش شرا، ۱۳ آبادی، ۸٬۰۵۲ نفر جمعیت
- دهستان مفتح — بخش فامنین، ۱۵ آبادی، ۷٬۰۵۷ نفر جمعیت
- دهستان شوردشت — بخش شرا، ۱۳ آبادی، ۶٬۷۲۳ نفر جمعیت
- دهستان چاه دشت — بخش شرا، ۱۱ آبادی، ۶٬۶۵۲ نفر جمعیت
- دهستان الوندکوه شرقی — بخش مرکزی، ۷ آبادی، ۶٬۲۴۱ نفر جمعیت
- دهستان ابرو — بخش مرکزی، ۶ آبادی، ۶٬۰۷۷ نفر جمعیت
- دهستان گنبد — بخش مرکزی، ۱۴ آبادی، ۳٬۴۲۴ نفر جمعیت
- دهستان پیشخور — بخش فامنین، ۳۱ آبادی، ۲٬۹۸۷ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان همدان
- روستای قاسم‌آباد — دهستان هگمتانه، ۵٬۶۶۱ نفر
- روستای علی‌آبادپشتشهر — دهستان هگمتانه، ۴٬۴۵۳ نفر
- روستای ده پیاز — دهستان هگمتانه، ۴٬۰۷۸ نفر
- روستای شورین — دهستان سنگستان، ۴٬۰۲۱ نفر
- روستای ابرو — دهستان ابرو، ۳٬۴۸۶ نفر
- روستای سلولان — دهستان الوندکوه غربی، ۳٬۱۱۸ نفر
- روستای امزاجرد — دهستان هگمتانه، ۲٬۹۱۶ نفر
- روستای یکن‌آباد — دهستان الوندکوه غربی، ۲٬۸۲۴ نفر
- روستای فیض‌آباد — دهستان خرم دشت، ۲٬۴۲۷ نفر
- روستای ارزان فود — دهستان الوندکوه شرقی، ۲٬۴۰۶ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی همدان
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۱۸۶ شعبه از ۲۳ بانک در شهرستان همدان فعال است که ۲۴ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های همدان بانک سپه با ۴۰ شعبه، بانک ملی ایران با ۲۹ شعبه و بانک مسکن با ۲۱ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در همدان
- شعب بانک سپه در همدان — ۴۰ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در همدان — ۲۹ شعبه، ۲۴ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک مسکن در همدان — ۲۱ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در همدان — ۱۷ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در همدان — ۱۳ شعبه
- شعب بانک تجارت در همدان — ۱۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در همدان — ۱۱ شعبه
- شعب بانک ملت در همدان — ۱۰ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در همدان — ۸ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در همدان — ۴ شعبه
- شعب بانک پارسیان در همدان — ۳ شعبه
- شعب بانک سینا در همدان — ۳ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در همدان — ۲ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در همدان — ۲ شعبه
- شعب بانک شهر در همدان — ۲ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در همدان — ۲ شعبه
- شعب بانک دی در همدان — ۱ شعبه
- شعب بانک کارآفرین در همدان — ۱ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در همدان — ۱ شعبه
- شعب بانک گردشگری در همدان — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در همدان — ۱ شعبه
- شعب بانک سامان در همدان — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در همدان — ۱ شعبه
بیمارستان‌های همدان
در ایران‌گاه ۱۸ بیمارستان از شهرستان همدان ثبت شده است که ۵ مورد از آنها بیمارستان تخصصی‌اند و مجموعاً ۲٬۳۲۲ تخت فعال دارند.
- بیمارستان بعثت همدان — عمومی، ۴۶۴ تخت فعال
- بیمارستان فرشچیان همدان — عمومی، ۳۵۷ تخت فعال
- بیمارستان شهید بهشتی همدان — عمومی، ۲۶۱ تخت فعال
- بیمارستان کودکان اکباتان — تخصصی اطفال، ۲۲۸ تخت فعال
- بیمارستان فاطمیه همدان — تخصصی زنان و زایمان، ۱۹۷ تخت فعال
- بیمارستان قلب فرشچیان — تخصصی قلب، ۱۹۳ تخت فعال
- بیمارستان مباشر همدان — عمومی، ۱۷۶ تخت فعال
- بیمارستان آتیه همدان — عمومی، ۱۵۶ تخت فعال
- بیمارستان امام خمینی همدان — عمومی، ۱۲۴ تخت فعال
- بیمارستان بوعلی همدان — عمومی، ۹۵ تخت فعال
- بیمارستان ابن سینا — عمومی، ۴۱ تخت فعال
- بیمارستان شهیدمطهری همدان — عمومی، ۳۰ تخت فعال
- بیمارستان اکباتان — تخصصی اطفال
- کلینیک امام خمینی(ره) — عمومی
- کلینیک تخصصی و فوق تخصصی امید — تخصصی جراحی اعصاب
- کلینیک تخصصی و فوق تخصصی مهدیه — عمومی
- کلینیک تخصصی وفوق تخصصی امید — عمومی
- کلینیک ویژه شماره 3 شهیدمباشرکاشانی — عمومی
دانشگاه‌های همدان
در ایران‌گاه معرفی کامل دانشگاه بوعلی سینا از شهرستان همدان ثبت شده است که در سال ۱۳۵۲ تاسیس شده است.
در صفحه‌ی هر دانشگاه، دانشکده‌ها، رشته‌ها، شرایط پذیرش، خوابگاه‌ها، امکانات رفاهی و راه‌های ارتباطی آن را می‌بینید.
- دانشگاه بوعلی سینا — تاسیس ۱۳۵۲، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
فهرست همه‌ی دانشگاه‌های کشور در صفحه‌ی دانشگاه‌های ایران در دسترس است.
شاعران و نویسندگان همدان
نام همدان در تاریخ ادبیات فارسی با یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های این ادبیات گره خورده است:
فهرست کامل شاعران و نویسندگان ایران را در صفحه‌ی ادبیات فارسی ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ همدان
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر