نام
نخستین بار نام این شهر در حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد به صورت «اَمدانه» ثبت شده است. این شهر در طول تاریخ با نامهای مختلفی از جمله هگمتانه، هگمتان، اکباتان، اکباتانا، آمدانه و آنادانا شناخته میشده است. در کتیبههای آرامی نو آشوری، نام آن «آمدانه» آمده که از کلمه «ماد» مشتق شده و به معنای «محل مادها» است. در دوران مادها، این شهر به زبان پارسی باستان «هگمتانه» به معنای «جای تجمع» خوانده میشد و یونانیان آن را «اکباتان» مینامیدند. نام هگمتانه در دوران ساسانیان به «اَهمتان»، «اَهمدان» و سپس به «همدان» تبدیل شد. همدانیها امروزه شهر خود را «هِمِدان» تلفظ میکنند.
تاریخچه
همدان یکی از قدیمیترین شهرهای ایران و جهان است که در دورههای مختلف تاریخی از جمله مادها، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان به عنوان پایتخت ایران انتخاب شده است.
پیش از اسلام
همدان از دیرباز زیستگاه اقوام مختلف بوده است. پیش از ورود اقوام آریایی، قوم کاسیان در این منطقه سکونت داشتند. بر اساس روایت هرودوت، دیاکو اولین پادشاه ماد، شهر هگمتانه را بنا نهاد و آن را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد. او استحکامات عظیمی شامل هفت دژ مشهور به «قصر هفتحصار» و کاخهای شاهی در این شهر ساخت. امروزه تپه هگمتانه در دل شهر همدان، یادگار آن دوران است.
کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، آخرین پادشاه ماد را شکست داد و همدان را به مقر تابستانی خود تبدیل کرد. اگرچه همدان اولین پایتخت مادها بوده، اما قدیمیترین آثار یافتشده از محوطه باستانی هگمتانه و کتیبههای گنجنامه مربوط به دوران هخامنشیان است. اسکندر مقدونی دو بار از همدان دیدن کرد و پس از مرگ دوستش هفستیون، مراسم باشکوهی برای او برگزار کرد. در دوران اشکانیان، همدان پایتخت تابستانی شاهان بود و یکی از آخرین پایگاههای مقاومت اشکانیان در برابر ساسانیان به شمار میرفت. ساسانیان نیز همچون هخامنشیان، تابستان را در همدان و زمستان را در تیسفون میگذراندند.
پس از اسلام
پس از سقوط نهاوند، همدان به دست مسلمانان افتاد و اهمیت آن به حدی بود که فتح آن را بزرگترین پیروزی پس از نهاوند میدانستند. در دوره آل بویه، همدان یکی از پایتختهای ایران بود و ابن سینا، دانشمند بزرگ ایرانی، وزارت شمسالدوله دیلمی را در این شهر بر عهده داشت. در دوران سلجوقیان، همدان مرکز سیاسی عراق عجم بود و چند تن از سلاطین سلجوقی در این شهر به خاک سپرده شدند.
حمله مغولان به همدان فاجعهبار بود. پس از مقاومت جانانه مردم، شهر به تصرف مغولان درآمد و قتلعام وحشتناکی رخ داد. با این حال، در دوره ایلخانان، شهر تا حدی رونق خود را بازیافت. در دوره صفویه، همدان دوباره آباد شد، اما در سال ۱۷۲۴ میلادی به تصرف عثمانیها درآمد و مردم آن قتلعام شدند. نادرشاه افشار شش سال بعد همدان را از عثمانیها پس گرفت. در دوران قاجار، شهر همدان تثبیت شد و بازار و مسجد جامع همدان از یادگارهای این دوره است.
در جنگ جهانی اول، همدان به اشغال قوای روس، عثمانی و انگلیس درآمد و در دوران جنگ ایران و عراق نیز بارها هدف بمباران هوایی عراق قرار گرفت.
جغرافیا
موقعیت
شهر همدان در منطقهای کوهستانی و غربی ایران واقع شده است.
اقلیم
همدان شهری سردسیر با زمستانهای طولانی و سرد است. میانگین دمای سالانه همدان ۱۱.۳ درجه سانتیگراد ثبت شده است. گرمترین دمای همدان ۴۰+ و سردترین دمای آن ۳۲.۸- درجه سانتیگراد بوده است. میانگین بارش سالانه همدان نیز ۳۱۷.۷ میلیمتر اندازهگیری شده است.
کوههای اطراف
شهر همدان در دامنههای شمالی کوهستان الوند واقع شده است. مرتفعترین قله این کوهستان، قله الوند با ارتفاع ۳۵۷۴ متر، در ۱۸ کیلومتری شهر همدان قرار دارد. رودهای الوسجرد، درهمرادبیک و عباسآباد مهمترین رودهای شهر همدان هستند.
نمای شهر
شهر همدان بر اساس طرحی دایرهای یا متحدالمرکز طراحی شده است. میدان مرکزی همدان با شعاع ۸۰ متر، نقطه مرکزی این دایره است و شش خیابان اصلی شهر به نامهای باباطاهر، اکباتان، شهدا، تختی، بوعلی و شریعتی به این میدان متصل میشوند. شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد.
بافت قدیمی شهر
در گذشته، همدان به محلههای متعددی تقسیم میشد که هر کدام دارای دروازه و فرهنگ خاص خود بودند. محلههایی مانند شالبافان، قاشقتراشان و قصابان نشاندهنده مشاغل رایج در آن محلات بودند. محله یهودیان نیز با کوچههای باریک و پرپیچوخم خود، از نظر امنیتی طراحی شده بود.
پارکها
گردشگاه استخر عباسآباد یکی از زیباترین پارکهای همدان است که در بالای تپه عباسآباد واقع شده و دارای امکانات تفریحی متنوعی از جمله شهربازی، سینمای تابستانی و آبنمایی به طول ۲۰۰ متر است. پارک ارم، بوستان تپه حاج عنایت، شیرسنگی، پارک مردم و باباطاهر از دیگر پارکهای شهر هستند.
اقتصاد
صنعت
استان همدان دارای ۱۷ شهرک صنعتی است که از میان آنها، شهرک صنعتی بوعلی، شهرک صنعتی باغ بهشت و ناحیه صنعتی قهاوند در حوزه شهرستان همدان قرار دارند. قطعهسازی سینا، صنایع موکت همدان، کارخانه کیک و شکلات کیوان و کارخانه شیشه همدان از واحدهای صنعتی شاخص این شهر هستند.
ترابری
فرودگاه همدان
فرودگاه همدان در ۵ کیلومتری شهر قرار دارد و پروازهایی به مقاصد تهران، مشهد و کیش از طریق آن انجام میشود.
بزرگراهها و آزادراهها
همدان در ۳۶۰ کیلومتری جنوبغربی تهران قرار دارد و سه مسیر جادهای اصلی به این شهر منتهی میشود.
راهآهن
خط راهآهن تهران-همدان در اردیبهشت ۱۳۹۶ به بهرهبرداری رسید. ایستگاه راهآهن همدان در ۱۲ کیلومتری مرکز شهر قرار دارد.
پایانههای مسافربری همدان
همدان دارای سه پایانه مسافربری است: پایانه بزرگ همدان (میدان عاشورا) با سرویسدهی به تمام نقاط کشور، پایانه اکباتان (خیابان اکباتان) با سرویسدهی برون استانی و پایانه سفیدآبی (بلوار بدیعالزمان همدانی) با سرویسدهی درون استانی.
مردم
گویش و زبان
گویش اکثریت مردم همدان، فارسی با لهجه همدانی است. اقلیتی از مردم ترکزبان نیز در این شهر سکونت دارند.
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت همدان ۵۵۴,۴۰۶ نفر (۱۷۴,۷۳۱ خانوار) بوده است. این شهر چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران است و در سال ۱۳۸۸ به عنوان یکی از کلانشهرهای ایران معرفی شد.
مذهب
بیشتر ساکنان همدان مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازدهامامی هستند. اقلیتهای مذهبی از جمله مسیحیان و یهودیان نیز در این شهر سکونت دارند. کلیساهای آنجلی، حضرت مریم و گریگوری استپان از جمله آثار تاریخی و دیدنی شهر هستند. آرامگاه استر و مردخای نیز از مکانهای تاریخی و زیارتی یهودیان در همدان است.
سرشناسان
مشاهیر پیش از اسلام
ماندانا، مادر کوروش بزرگ و دختر آخرین پادشاه ماد، از مشاهیر پیش از اسلام همدان است. همچنین فاتک، پدر مانی (بنیانگذار آیین مانوی) نیز از اهالی همدان بود.
مشاهیر بعد از اسلام
همدان زادگاه و محل زندگی بسیاری از مشاهیر ایران زمین بوده است. از جمله میتوان به باباطاهر (شاعر نامدار سده چهارم)، بدیعالزمان همدانی (نویسنده مقامات)، عین القضات همدانی (عالم و عارف سده پنجم)، خواجه رشیدالدین فضلالله (وزیر و مورخ سده ششم و هفتم)، میر سید علی همدانی (عارف سده هفتم) و میرزاده عشقی (شاعر و نمایشنامهنویس دوره مشروطه) اشاره کرد. البته نامآورترین چهره همدان، بوعلی سینا (ابن سینا) است که مدتی در این شهر وزیر بود و سرانجام در همین شهر درگذشت. آرامگاه او به نماد شهر همدان تبدیل شده است.
فرهنگ
مطبوعات
همدان از پیشگامان عرصه مطبوعات در ایران بوده است. اولین روزنامه همدان، «عدل مظفر» بود که در سال ۱۳۲۴ قمری منتشر شد. امروزه روزنامه هگمتانه بالاترین تیراژ را در استان همدان دارد.
کتابخانهها
کتابخانههای دانشگاه بوعلی سینا، آرامگاه بوعلی، کتابخانه غرب و کتابخانه مرکزی از مهمترین کتابخانههای همدان هستند.
سینما
همدان دارای چندین سینما از جمله پردیس سینمایی مهر قدس (۴ سالن)، سینما فلسطین (۳ سالن) و سینما فرهنگ (یک سالن) است.
شبکه استانی همدان
شبکه استانی همدان یکی از مراکز صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که برنامههای خود را از این شهر پخش میکند.
آموزش
همدان با وجود دانشگاههای معتبری مانند دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان و دانشگاه پیام نور، به عنوان یکی از قطبهای دانشگاهی کشور شناخته میشود. مدرسه علمیه آخوند نیز از معروفترین حوزههای علمیه همدان است.
ورزش
همدان دارای دو تیم فوتبال به نامهای پاس همدان و الوند همدان در لیگ آزادگان است. ورزش باستانی در همدان سابقه دیرینه دارد و این شهر دارای ۵ زورخانه است. پیست اسکی تاریکدره در دامنه الوندکوه، یکی از نزدیکترین پیستهای اسکی به مرکز شهر در ایران است.
صنایعدستی
فرشبافی
همدان یکی از مراکز عمده قالیبافی ایران است. قالیهای همدان به دلیل ریشههای بلند و پرپشم خود سنگینتر از قالیهای دیگر مناطق ایران هستند.
چرمسازی
همدان از شهرهای مهم تولید و صادرکننده چرم در ایران است. سابقه این صنعت در همدان به قدری طولانی است که این شهر را «شهر دباغخانهها» نیز نامیدهاند.
جاذبههای گردشگری
آثار تاریخی
- تپه هگمتانه: وسیعترین تپه باستانی ایران که بقایای ابنیه کاسی، مادی و هخامنشی را در خود جای داده است.
- گورستان پارتی: واقع در محوطه شیر سنگی، با سه روش تدفین مختلف از اواخر هخامنشی تا دوره سلوکی.
- کتیبههای گنجنامه: یادگار دوران هخامنشیان.
- شیر سنگی: مجسمه سنگی بزرگ از دوره اشکانیان.
- گنبد علویان: بنای ارزشمند از دوره سلجوقی.
- آرامگاه استر و مردخای: از مکانهای تاریخی و مذهبی یهودیان.
- بازار همدان و مسجد جامع همدان: از ابنیه مهم دوره صفویه.
موزهها
موزه تاریخ طبیعی همدان، موزه هگمتانه، موزه بوعلی سینا، موزه دفاع مقدس، موزه سفال، موزه نظری، حمام قلعه، موزه مفاخر و مشاهیر همدان و موزه صنایع دستی از جمله موزههای شهر همدان هستند.
چشماندازهای طبیعی
همدان به «شهر اطلسیها» شهرت دارد. تلهکابین گنجنامه با طول خط ۱۶۸۰ متر، بازدیدکنندگان را به ارتفاعات کوه الوند میبرد.
غذاهای محلی
همدان دیار ترشیها و مرباهای متنوع است. بیش از ۱۰۰ نوع ترشی در همدان تهیه میشود. آبگوشت بزباش، آبگوشت کلم قمری، آش کاچی، سرداشی و آبگوشت یخنی از جمله غذاهای محلی معروف این شهر هستند.
رهآوردها
ظروف سفالین لالجین، سیر، انگور، آلو، آلبالو، شیره انگور، قیسی، مویز، کشمش، لواشک، تخمه آفتابگردان، گردو، باسلوق، خیارشور، گیاهان دارویی، عسل، گیوه، قالی و چرم از جمله سوغاتیهای همدان هستند. شیرینیهای سنتی همدان مانند کماج، شیرمال، حلوازرده و انگشتپیچ نیز شهرت دارند.
شهرهای خواهر
شهر همدان با شهر کولاب در تاجیکستان خواهرخوانده است. این پیوند به دلیل وجود مقبره میر سید علی همدانی (عارف همدانی) در کولاب برقرار شده است.
