نقش رستم؛ مجموعه آرامگاه‌ها و کتیبه‌های تاریخی

نقش رستم، این گنجینه‌ی مصور تاریخ ایران، نه فقط یک محوطه‌ی باستانی، که کتابی عظیم از جنس سنگ است که سه هزار سال تمدن این سرزین را در دل خود جای داده. این مجموعه که در فاصله‌ای کوتاه از تخت‌جمشید قرار دارد، آرامگاه چهار تن از بزرگ‌ترین شاهان سلسله هخامنشی و باشکوه‌ترین نقش‌برجسته‌های دوران ساسانی را در خود جای داده است. در اینجا، تاریخ با شکوه هخامنشی و اقتدار ساسانی در هم آمیخته و روایتی دیدنی و ماندگار از عظمت ایران را در دل کوهستان رقم زده است. در این مقاله، به بررسی ابعاد مختلف این مجموعه‌ی بی‌نظیر خواهیم پرداخت.

موقعیت جغرافیایی و نام‌گذاری

نقش رستم کجاست؟

نقش رستم مجموعه‌ای باستانی در شهرستان مرودشت، استان فارس است که در فاصله‌ی ۶ کیلومتری شمال تخت‌جمشید (پرسپولیس) قرار دارد. این محوطه در دل کوه حاجی‌آباد، در شمال مرودشت واقع شده و از آثار و بناهای ارزشمند سه دوره‌ی تاریخی مهم یعنی ایلامیان، هخامنشیان و ساسانیان را در خود جای داده است.

چرا نقش رستم؟

نام این مکان در گذشته «سه‌گنبدان» یا «دوگنبدان» بوده است. اما پس از آنکه ایرانیان میان نقش‌برجسته‌های ساسانی و «رستم»، پهلوان نامدار شاهنامه، ارتباط برقرار کردند، این نام بر آن نهاده شد. مردم محلی برای قرن‌ها این سنگ‌نگاره‌ها را به شخصیت قهرمان ملی ایران نسبت می‌دادند و از همین رو، این مکان به «نقش رستم» شهرت یافت.

تاریخچه‌ای به درازای سه تمدن

نقش رستم از حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد تا ۶۲۵ میلادی، همواره به عنوان مکانی مقدس و مهم مورد توجه بوده است. این محوطه، شاهد عبور سه تمدن بزرگ بوده و هر یک از این دوران، لایه‌ای از معنا و شکوه را به آن افزوده‌اند.

دوران ایلامی؛ کهن‌ترین نقش

کهن‌ترین اثر موجود در نقش رستم، نقش‌برجسته‌ای از دوره‌ی ایلامی‌هاست که قدمت آن به حدود ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد. این نقش که دو ایزد و ایزدبانو، به همراه شاه و ملکه را به تصویر می‌کشیده، بعدها در دوره‌ی ساسانی توسط بهرام دوم، بخش‌هایی از آن پاک و با نقش‌های جدید جایگزین شد.

دوران هخامنشی؛ آرامگاه‌های صخره‌ای

با انتخاب این مکان توسط داریوش بزرگ به عنوان آرامگاه خود، نقش رستم به گورستانی باشکوه برای شاهان هخامنشی تبدیل شد. در این دوره، چهار آرامگاه صخره‌ای در دل کوه حاجی‌آباد کنده شد که به پادشاهان بزرگ این سلسله تعلق دارد.

دوران ساسانی؛ تجلی قدرت و شکوه

در دوره‌ی ساسانی، نقش رستم از نظر دینی و ملی اهمیت ویژه‌ای یافت. شاهان ساسانی با حک نقش‌برجسته‌های عظیم خود در پایین‌دست آرامگاه‌های هخامنشی، قصد داشتند خود را وارثان برحق تاج‌وتخت باستانی ایران معرفی کنند و پیوندی نمادین با شکوه گذشته برقرار سازند. حاصل این اقدام، هشت نقش‌برجسته‌ی باشکوه است که رویدادهای مهم این دوران را به تصویر می‌کشد.

آرامگاه‌های هخامنشی؛ شکوهی در دل کوه

چهار آرامگاه صخره‌ای که در نمای صلیب‌شکل (چلیپایی) در دل کوه کنده شده‌اند، از برجسته‌ترین آثار نقش رستم هستند. این آرامگاه‌ها که با ارتفاعی حدود ۲۰ تا ۲۵ متر از سطح زمین فاصله دارند، یادمان‌هایی از عظمت و قدرت شاهنشاهی هخامنشی هستند.

آرامگاه داریوش بزرگ

آرامگاه داریوش بزرگ که در بین‌النهرین بالایی و پایینی (از راست) جای گرفته，قدیمی‌ترین و باشکوه‌ترین آرامگاه این مجموعه است. داریوش ساخت این آرامگاه را هم‌زمان با ساخت کاخ آپادانای شوش و تخت‌جمشید، در سال ۵۱۹ پیش از میلاد آغاز کرد و سرانجام در اکتبر سال ۴۸۶ پیش از میلاد در آن به خاک سپرده شد.

• معماری: نمای بیرونی این آرامگاه که در صخره‌ای به بلندای ۶۰ متر کنده شده، به شکل یک چلیپای ایرانی با بلندای ۲۲ متر و پهنای ۱۰٫۹۰ متر است. ارتفاع آن از تراز کنونی زمین حدود ۲۶ متر است؛ اما با توجه به اینکه در طول سده‌ها، بیش از ۵ متر خاک در پای صخره انباشته شده، در گذشته این آرامگاه بلندتر و با ارتفاعی حدود ۳۸ متر بوده است. در بخش بالایی آرامگاه، نقش برجسته‌ای از داریوش بر روی اورنگ (تخت) حک شده است.

• کتیبه: بر روی این آرامگاه، سنگ‌نبشته‌ای سه‌زبانه (به خط میخی پارسی باستان، عیلامی و بابلی) وجود دارد که نشان می‌دهد این مقبره از آنِ داریوش یکم است. در این کتیبه، داریوش خود را چنین معرفی می‌کند: «... من داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهای دارای انواع مردم، شاه این سرزمین بزرگ...». درون آرامگاه، سه اتاقک وجود دارد که هرکدام سه گور سنگی را در کنار یکدیگر جای داده‌اند.

دیگر آرامگاه‌های هخامنشی

سه آرامگاه دیگر نیز در این صخره وجود دارند که به ترتیب از چپ به راست، به اردشیر یکم، داریوش دوم و خشایارشا نسبت داده می‌شوند. این آرامگاه‌ها اگرچه از نظر معماری شباهت زیادی به آرامگاه داریوش دارند، اما فاقد کتیبه‌های مفصل هستند. جالب است بدانید که آرامگاه خشایارشا کمی دورتر از سه آرامگاه دیگر قرار دارد و هیچ نقش‌برجسته‌ی ساسانی در زیر آن حک نشده است.

نقش‌برجسته‌های ساسانی؛ حماسه‌ای از سنگ

هشت نقش‌برجسته‌ی بزرگ ساسانی که در پایین‌دست آرامگاه‌های هخامنشی بر روی صخره کنده شده‌اند، یکی از مهم‌ترین و زیباترین مجموعه‌های هنر سنگ‌نگاری در ایران باستان را تشکیل می‌دهند. این نقش‌برجسته‌ها که از غرب به شرق شماره‌گذاری شده‌اند (NRm 1-8)， هرکدام داستانی از پیروزی، قدرت و شکوه شاهان ساسانی را روایت می‌کنند.

سنگ‌نگاره‌ی شاپور یکم

سنگ‌نگاره‌ی شاپور یکم را می‌توان بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین نقش‌برجسته‌ی ساسانی در نقش رستم دانست. این نقش‌برجسته که در پایین‌دست آرامگاه داریوش بزرگ قرار دارد، یکی از مهم‌ترین صحنه‌های تاریخی دوران باستان را به تصویر می‌کشد: پیروزی شاپور یکم بر والرین، امپراتور روم.

در این سنگ‌نگاره، شاپور یکم سوار بر اسبی قدرتمند، در حالی که با دست، مچ والرین اسیر را گرفته است، دیده می‌شود. در مقابل او، فیلیپ عرب، امپراتور پیشین روم که به او خراج می‌گذارد، به زانو درآمده است. این نقش، نه تنها یک اثر هنری، بلکه سندی تاریخی از یکی از بزرگ‌ترین پیروزی‌های ایران باستان بر رقیب دیرینه‌ی خود است.

سنگ‌نگاره‌ی اردشیر بابکان

این نقش‌برجسته که سالم‌ترین و کهن‌ترین کتیبه‌ی نقش رستم محسوب می‌شود，صحنه‌ی دریافت فرّه‌ی ایزدی (نماد مشروعیت شاهنشاهی) توسط اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسله‌ی ساسانی، را به تصویر می‌کشد. در این نقش، اردشیر سوار بر اسب، در مقابل اهورامزدا (که بر روی اسبی دیگر سوار است) قرار گرفته و حلقه‌ی فرّه را از او دریافت می‌کند. در پایین دست اسب‌ها، پیکر اردوان پنجم، آخرین شاه اشکانی، بر زمین افتاده است. این نقش، پیام روشنی دارد: ساسانیان با تأیید ایزدی، جانشینان برحق شاهان پیشین هستند.

سنگ‌نگاره‌ی بهرام دوم

نقش‌برجسته‌ی بهرام دوم، در کنار سنگ‌نگاره‌ی شاپور یکم قرار دارد. این اثر که بر روی نقش‌برجسته‌ی قدیمی‌تر ایلامی ساخته شده، بهرام دوم را در میان درباریان خود به تصویر می‌کشد و یکی از معدود نقش‌برجسته‌هایی است که صحنه‌ای غیر از پیروزی نظامی را روایت می‌کند.

سنگ‌نگاره‌ی هرمز دوم

این نقش‌برجسته، هرمز دوم را در حالی نشان می‌دهد که بر تخت نشسته و در حال دریافت حلقه‌ی قدرت از یک ایزد است. این اثر نیز در کنار دیگر نقش‌برجسته‌های ساسانی، بر تداوم قدرت و مشروعیت این سلسله تأکید دارد.

سنگ‌نگاره‌ی شاپور دوم

این نقش‌برجسته که در شرقی‌ترین بخش قرار دارد، متأسفانه به شدت آسیب دیده است، اما به نظر می‌رسد صحنه‌ای از پیروزی شاپور دوم بر دشمنان را روایت می‌کند.

کعبه زرتشت؛ بنایی اسرارآمیز

در مقابل صخره‌ی نقش رستم و در میان محوطه، بنای مکعبی‌شکلی قرار دارد که به «کعبه زرتشت» معروف است. این بنا که به خوبی باقی مانده است， کاربری دقیق آن هنوز در میان باستان‌شناسان محل بحث است. برخی آن را آتشکده، برخی آرامگاه و برخی دیگر بنایی برای نگهداری متون مقدس یا اسناد دولتی می‌دانند. کتیبه‌های مهمی از شاپور یکم و موبد کرتیر بر روی این بنا وجود دارد که اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی سازمان دینی و سیاسی دوران ساسانی در اختیار ما می‌گذارد.

کاوش‌های باستان‌شناسی و ثبت ملی

کشف توسط هرتسفلد

نقش رستم برای اولین بار در سال ۱۹۲۳ میلادی (۱۳۰۲ خورشیدی) توسط ارنست امیل هرتسفلد، باستان‌شناس نامدار آلمانی، به طور جدی مورد کاوش قرار گرفت. او با بررسی دیواره‌های بیرونی، موفق به کشف بقایای برج و باروی متعلق به دوره‌ی ساسانی شد.

پژوهش‌های موسسه‌ی خاورشناسی

پس از هرتسفلد، پژوهش‌های موسسه‌ی خاورشناسی دانشگاه شیکاگو به رهبری اریک فردریش اشمیت، به کشفیات ارزشمند دیگری انجامید. از جمله این کشفیات می‌توان به سنگ‌نگاره‌های بیشتر ساسانی، آب‌انباری چندضلعی به قطر ۷٫۲ متر و کتیبه‌ی مهم شاپور یکم اشاره کرد.

ثبت در فهرست آثار ملی

نقش رستم در تاریخ ۲۴ شهریور ماه سال ۱۳۱۰ خورشیدی، با شماره‌ی ثبت ۲۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این امر نشان‌دهنده‌ی اهمیت والای این اثر از همان ابتدای دوره‌ی ثبت ملی آثار تاریخی در ایران است.

نقش رستم و میراث جهانی یونسکو

با وجود اهمیت و عظمت تاریخی، نقش رستم هنوز به‌تنهایی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است. با این حال، تلاش‌های جدی برای پیوستن این مجموعه به پرونده‌ی تخت‌جمشید و ثبت جهانی آن در حال انجام است. بسیاری از کارشناسان و دوستداران میراث فرهنگی بر این باورند که زمان آن فرا رسیده است که این گنجینه‌ی ارزشمند، جایگاه واقعی خود را در سطح جهانی پیدا کند.

راهنمای بازدید از نقش رستم

بهترین زمان سفر

بهترین زمان برای بازدید از نقش رستم، فصل‌های بهار و پاییز است که هوای استان فارس معتدل و دلپذیر است. برای دیدن جزئیات ظریف سنگ‌نگاره‌ها، صبح زود یا نزدیک غروب آفتاب بهترین زمان هستند، زیرا نور مایلِ خورشید، سایه‌روشن‌های بیشتری ایجاد کرده و نقش‌ها را برجسته‌تر نشان می‌دهد.

ساعت بازدید

محوطه‌ی باستانی نقش رستم همه روزه از ساعت ۸ صبح تا ۱۸:۳۰ پذیرای بازدیدکنندگان است.

نحوه‌ی دسترسی

• آدرس: استان فارس، شهرستان مرودشت، دهستان نقش رستم، روستای امیدیه.

• فاصله: نقش رستم در فاصله‌ی حدود ۶۰ کیلومتری شمال شرقی شیراز قرار دارد و در نزدیکی تخت‌جمشید و نقش رجب واقع شده است.

• مسیر: برای دسترسی، از شیراز به سمت مرودشت حرکت کنید. پس از طی حدود یک ساعت، به جاده‌ی فرعی منتهی به نقش رستم می‌رسید.

• وسایل نقلیه: می‌توانید از اتوبوس‌های پایانه‌ی کاوه شیراز، تاکسی‌های محلی یا تورهای روزانه‌ی گردشگری که توسط آژانس‌ها و هتل‌ها ارائه می‌شوند، استفاده کنید.

جاذبه‌های نزدیک

از آنجا که نقش رستم در نزدیکی دیگر آثار مهم تاریخی استان فارس قرار دارد، می‌توانید در یک سفر، از چندین جاذبه دیدن کنید:

• تخت‌جمشید (فاصله ۶ کیلومتر)

• نقش رجب (فاصله ۲ کیلومتر)

• پاسارگاد (فاصله حدود ۸۲ کیلومتر)

جدول مقایسه نقش رستم با تخت‌جمشید

پرسش‌های پرتکرار

۱. نقش رستم کجاست و چگونه به آن برویم؟

نقش رستم در استان فارس، شهرستان مرودشت، در فاصله‌ی ۶ کیلومتری شمال تخت‌جمشید قرار دارد. برای دسترسی، از شیراز به سمت مرودشت حرکت کرده و پس از حدود یک ساعت، به جاده‌ی فرعی منتهی به آن برسید.

۲. چرا به این مکان «نقش رستم» می‌گویند؟

زیرا مردم محلی، نقش‌برجسته‌های ساسانی را به «رستم»، پهلوان نامدار شاهنامه، نسبت می‌دادند و از همین رو، این نام بر آن نهاده شد.

۳. چند آرامگاه هخامنشی در نقش رستم وجود دارد و متعلق به چه کسانی است؟

چهار آرامگاه صخره‌ای در نقش رستم وجود دارد که به ترتیب به داریوش بزرگ، خشایارشا، اردشیر یکم و داریوش دوم تعلق دارد.

۴. مهم‌ترین نقش‌برجسته‌های ساسانی در نقش رستم کدامند؟

مهم‌ترین نقش‌برجسته‌ها عبارتند از: سنگ‌نگاره‌ی شاپور یکم (صحنه‌ی پیروزی بر والرین امپراتور روم)، سنگ‌نگاره‌ی اردشیر بابکان (دریافت فرّه‌ی ایزدی) و سنگ‌نگاره‌ی بهرام دوم.

۵. «کعبه زرتشت» چیست؟

کعبه زرتشت، بنایی مکعبی‌شکل در محوطه‌ی نقش رستم است که کاربری دقیق آن هنوز مشخص نیست. برخی آن را آتشکده، آرامگاه یا محلی برای نگهداری اسناد دولتی می‌دانند.

۶. آیا نقش رستم در یونسکو ثبت شده است؟

خیر. نقش رستم هنوز به‌تنهایی در یونسکو ثبت نشده است، اما تلاش‌ها برای پیوستن آن به پرونده‌ی تخت‌جمشید و ثبت جهانی‌اش در حال انجام است.

۷. بهترین زمان بازدید از نقش رستم چه وقتی است؟

بهترین زمان، فصل‌های بهار و پاییز است. برای دیدن جزئیات سنگ‌نگاره‌ها، صبح زود یا نزدیک غروب آفتاب بهترین زمان هستند.

۸. نقش رستم چه زمانی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد؟

این مجموعه در تاریخ ۲۴ شهریور سال ۱۳۱۰ خورشیدی، با شماره‌ی ثبت ۲۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

واپسین کلام

نقش رستم، این موزه‌ی بزرگ روباز تاریخ ایران، با آرامگاه‌های صخره‌ای هخامنشی و نقش‌برجسته‌های باشکوه ساسانی، روایتی تمام‌عیار از شکوه و عظمت ایران باستان است. این محوطه که شاهد سه تمدن بزرگ ایلامی، هخامنشی و ساسانی بوده، همچون کتابی از جنس سنگ، داستان‌های پیروزی، قدرت و مشروعیت شاهان ایرانی را برای ما روایت می‌کند. از آرامگاه داریوش بزرگ که با چلیپای سنگی خود، بر فراز کوه می‌درخشد تا سنگ‌نگاره‌ی شاپور یکم که شکست امپراتور روم را جاودانه ساخته، هر گوشه‌ی این محوطه، دریچه‌ای به سوی گذشته‌ی پرافتخار این سرزمین است. پاسداشت این میراث گرانبها، وظیفه‌ای همگانی است تا این گنجینه‌ی بی‌نظیر، همچنان برای نسل‌های آینده، راوی رازهای نهفته در دل کوهستان باشد.