ریشه نام
پیشینه نام کرمانشاه
کرمانشاه در طول تاریخ نامهای گوناگونی داشته است. در دوران باستان و زمان فرمانروایی کاسیها، این منطقه «الیپی» نامیده میشد. در دوره هخامنشیان با نامهای «کامبادن»، «کارمیسین»، «کارمیشین» و «کرمینشان» شناخته میشد. پس از اسلام، اعراب آن را «قرماسین» میخواندند و بعدها نامهای «کرمانشاهان» و «کرمانشاه» رایج شد.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، نام شهر ابتدا به «قهرمانشهر» و سپس به «باختران» تغییر یافت، اما با اعتراض گسترده مردم و تلاشهای اسماعیل ططری، قانونی برای بازگشت نام اصلی شهر تصویب شد.
نام کرمانشاه در افسانهها
در افسانههای ایرانی، بنای کرمانشاه را به طهمورث دیوبند، پادشاه افسانهای پیشدادیان نسبت میدهند.
باورها در مورد نام کرمانشاه
درباره نامگذاری کرمانشاه باورهای متفاوتی وجود دارد. برخی نام آن را به بهرام چهارم، پادشاه ساسانی سده سوم تا چهارم میلادی منسوب میدانند. مردم بومی شهر را «کرماشان» تلفظ میکنند. محمد مکری، پژوهشگر و زبانشناس، معتقد است «کرمانشاه» تلفظی اشتباه اما رایج از «کرماشان» است که از «کرمانچ» یا «کرمانج» به معنای رعیت گرفته شده و «شهر رعایا» معنا میدهد.
تاریخ
تاریخ باستان
کرمانشاه در میانه رشته کوه زاگرس، به دلیل آب و هوای مناسب و غارهای طبیعی، همواره مورد توجه انسانهای عصر سنگ بوده است. قدیمیترین آثار سکونت انسان در این منطقه، مربوط به دوره پارینهسنگی کهن است و قدمت برخی از آنها بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون سال برآورد میشود.
ساکنان این منطقه در دوران باستان، نخستین انسانهایی بودند که حدود ۹ هزار سال پیش غارنشینی را ترک کردند و به زندگی یکجانشینی روی آوردند. آنها نخستین خشت خام را تولید کردند و نخستین روستای خاورمیانه را در این منطقه بنا نهادند. همچنین با اختراع سفال، به فعالیتهای صنعتی روی آوردند.
پیش از اسلام
کرمانشاه از دوران باستان به عنوان دروازه ورودی آسیا به میانرودان شناخته میشد. در هزاره چهارم پیش از میلاد، این منطقه یکی از مراکز مهم تجاری بود. در دوران اشکانیان، شهر بزرگی در شمال شرقی کرمانشاه وجود داشت که بقایای آن در طاقبستان کشف شده است.
در دوران ساسانیان، کرمانشاه به یکی از شهرهای مهم حکومت تبدیل شد. خسروپرویز بناهای زیادی در این شهر ساخت و کرمانشاه را به پایتخت بهاری خود تبدیل کرد. او هر ساله در فصل بهار به این شهر میآمد و از باغهای بزرگ و آب و هوای دلپذیر آن لذت میبرد.
دوره اسلامی
پس از حمله اعراب، کرمانشاه ویران شد و جمعیت آن کاهش یافت، اما در دوره عباسیان بار دیگر رونق گرفت. در قرن یازدهم میلادی، کرمانشاه به عنوان شهر ارشد کردستان انتخاب شد. حمله مغول در سال ۱۲۲۰ میلادی بار دیگر این شهر را ویران کرد، اما با تشکیل حکومت صفویان، کرمانشاه دوران آرامش و ترقی را تجربه کرد.
در دوره قاجار، اهمیت تجاری و استراتژیک کرمانشاه افزایش یافت و این شهر به مرکز کردستان ایران تبدیل شد. بافت تاریخی شهر کرمانشاه در این دوران شکل کنونی خود را پیدا کرد.
دوران معاصر
کرمانشاه نقش فعالی در انقلاب مشروطه داشت و در جنگ جهانی اول، محل تشکیل دولت موقت مهاجرین مشروطهخواه بود. این شهر در جنگ جهانی دوم به تصرف نیروهای بریتانیا درآمد و در جنگ ایران و عراق نیز خسارتهای زیادی دید.
جغرافیا
موقعیت
شهر کرمانشاه در قسمت مرکزی استان کرمانشاه، با عرض جغرافیایی ۴۷ درجه و ۴ دقیقه شرقی و ۱۹ درجه و ۳۴ دقیقه شمالی، در ارتفاع ۱۲۰۰ متری از سطح دریا واقع شده است. فاصله زمینی کرمانشاه تا بغداد ۳۹۰ کیلومتر، تا تهران ۵۹۰ کیلومتر و تا مرز خسروی حدود ۲۰۰ کیلومتر است.
آب و هوا
کرمانشاه دارای اقلیم معتدل کوهستانی است. میانگین دمای سالانه شهر حدود ۱۴ درجه سانتیگراد و میزان بارش سالانه ۴۵۶.۸ میلیمتر است. بیشترین ساعات آفتابی در ماههای تیر و مرداد و کمترین آن در دی و بهمن است.
ناهمواریها و آبها
کوههای مهم منطقه عبارتند از بیستون، فرخشاد، پرآو، میوله و سفیدکوه. غار پرآو که شهرت جهانی دارد، یکی از بزرگترین غارهای دنیا است. مهمترین رودخانههای کرمانشاه شامل قرهسو، آبشوران و چمبشیر و همچنین دریاچه طاقبستان، سراب خضر الیاس و سراب نیلوفر هستند.
معماری و آثار تاریخی
کرمانشاه گنجینهای از آثار تاریخی ارزشمند است. طاقبستان، نماد این شهر، مجموعهای از سنگنگارهها و سنگنبشتههای دوره ساسانی است که صحنههایی از تاجگذاری خسروپرویز، اردشیر دوم و شاپور دوم و سوم را به تصویر میکشد.
سنگنبشته بیستون، یکی از مهمترین اسناد تاریخی جهان و ثبتشده در میراث جهانی یونسکو، در ۳۰ کیلومتری کرمانشاه قرار دارد. این کتیبه شرح پیروزی داریوش بزرگ بر گوماته مغ را روایت میکند.
در بافت تاریخی شهر، بناهای ارزشمندی از دوره قاجار به جای مانده است. تکیه معاونالملک با کاشیهای منحصربهفرد، تکیه بیگلربیگی با آیینهکاری بینظیر، و بازار قدیمی کرمانشاه از جمله این آثار هستند.
فرهنگ و هنر
موسیقی
کرمانشاه یکی از مراکز مهم موسیقی کردی و ایرانی است. چهرههای نامداری مانند شهرام ناظری، کیهان کلهر و علی اکبر مرادی از این شهر برخاستهاند. سازهای رایج در موسیقی کردی کرمانشاه شامل تنبور، دف، شمشال و کمانچه است.
صنایع دستی
گلیم، گیوه، جاجیم، نمد، انواع آلات موسیقی (دف، تنبور، تار) و چرم از جمله صنایع دستی شاخص کرمانشاه هستند.
فرهنگ خوراک
فرهنگ خوراک کرمانشاه از تنوع بالایی برخوردار است. غذاهایی مانند دنده کباب، خورش خلال بادام، خورش کنگر، خورش ریواس، آبگوشت کرمانشاهی و آش عباسعلی، و شیرینیهایی مانند نان برنجی، کاک، نان شکری و نان خرمایی از جمله معروفترین آنها هستند. کرمانشاه در سال ۱۴۰۰ به عنوان «شهر خلاق خوراکشناسی» یونسکو ثبت شد و در سال ۱۴۰۳ نیز به شبکه شهرهای خلاق حوزه نان یونسکو پیوست.
مردم
زبان
زبان مردم کرمانشاه کردی است و گویشهای مختلف کردی جنوبی (کلهری، سنجابی، زنگنهای)، کردی سورانی (جافی و اردلانی)، گورانی-هورامی و لکی در این شهر تکلم میشود. همچنین لهجه فارسی کرمانشاهی نیز در این شهر رایج است.
مذهب
بیشتر مردم کرمانشاه پیرو یکی از سه مذهب تشیع، تسنن و اهل حق (یارسان) هستند. اقلیتهای دینی کوچکی از زرتشتیان، مسیحیان و کلیمیان نیز در این شهر زندگی میکنند.
اقتصاد
پالایشگاه نفت کرمانشاه که در سال ۱۳۰۱ تأسیس شد، یکی از مهمترین واحدهای صنعتی منطقه است. بازار قدیمی کرمانشاه نیز همچنان به عنوان مرکز خرید سنتی شهر اهمیت دارد. علاوه بر این، ۲۷ بازارچه ثابت و هفت بازار محلی (روزبازار) در نقاط مختلف شهر برپا میشود.
حمل و نقل
فرودگاه بینالمللی اشرفی اصفهانی کرمانشاه، استانداردترین فرودگاه غرب کشور است و پروازهای داخلی و خارجی (دبی، دمشق، استانبول) را پوشش میدهد. ایستگاه راهآهن کرمانشاه در اسفند ۱۳۹۶ افتتاح شد و این شهر را به تهران متصل میکند.
