وجه تسمیه؛ قصهای عاشقانه در دل تاریخ
نام قصرشیرین از کاخی گرفته شده که خسرو پرویز، پادشاه ساسانی، برای همسر محبوبش شیرین بنا نهاد. این منطقه در گذشته با نامهایی چون «دستجرد» و «دستگرد» شناخته میشد که یونانیان آن را «آرتمیتا» مینامیدند. «آرت» در زبان لاتین به معنای معماری است و این نشان از قدمت و اهمیت معماری این منطقه دارد.
جغرافیدانان بر این باورند که در دوره هخامنشی نیز این ناحیه آباد بوده و به نامهایی چون «کاله»، «اکرای پل» (سرپل ذهاب) و «کادینا کرند» خوانده میشد. لسترنج، مستشرق معروف، مینویسد: «شش فرسخ پس از خانقین، قصرشیرین واقع شده؛ روستایی بزرگ با بارو و ویرانههای قصر ساسانی».
ابنرَشید در سده سوم هجری، ایوانی بزرگ و باشکوه از گچ و آجر را توصیف میکند که حجرههایی به گرد آن ساخته شده بودند. جلوی این ایوان، صفحهای از سنگ مرمر قرار داشت. داستان عاشقانه فرهاد و شیرین، پهلباد نوازنده و شبدیز اسب معروف خسروپرویز، در این منطقه به صورت افسانهای درآمده است.
این شهر در طول تاریخ فراز و نشیبهای زیادی را تجربه کرده، اما همواره دوباره زنده شده است. پس از حمله اعراب، کاخهای خسروپرویز ویران شدند و تا سال ۱۲۷۰ قمری، قصرشیرین روستایی کوچک با جمعیتی حدود ۲۵۰۰ نفر بود. در جنگ جهانی اول، این شهر مرز سربازان آلمان و عثمانی از یک طرف و روسیه و انگلستان از طرف دیگر بود. ویرانههای قصر شیرین، که مشرف بر شاهراه بزرگ ایران به دشت میانرودان است، یادگاری از آن دوران است.
پیشینه؛ از شکوه ساسانی تا بازسازی پس از جنگ
قصر شیرین پیش از اسلام
قصر شیرین یکی از شهرهای تاریخی استان کرمانشاه است که بنای آن را به خسرو پرویز نسبت میدهند. او در این منطقه باغی وسیع با قصرهایی دلپذیر ساخت که با آب و هوای زمستانی این ناحیه هماهنگ بود. پس از حمله اعراب به ساسانیان، این قصرها به کلی ویران شدند. اما قصرشیرین از دیرباز به عنوان مرکز تبادل فرهنگ و تجارت اهمیت داشته و آثار باستانی باقیمانده گواه این مدعاست.
قصر شیرین پس از اسلام
در کتابهای اسلامی بارها از قصر شیرین یاد شده است. ابودلف مسعر بن المهلهل در آغاز سده چهارم هجری، آن را شهری با ساختمانهای بلند و عظیم توصیف میکند که «دید انسان از تعیین ارتفاع آن عاجز است». اما یعقوبی در سال ۲۸۷ قمری از ویرانههای قصر خبر میدهد و ابن اثیر از تخریب بیشتر آن در زلزله سال ۳۴۵ قمری (۹۵۶ میلادی) میگوید.
دولتشاه سمرقندی به نقل از ابوطاهر خاتونی آورده است که در زمان عضدالدوله دیلمی، کتیبهای با این بیت به خط پارسی قدیم در قصرشیرین یافتند:
«هژیرا بگیهان انوشه بزی / جهان را پدیدار توشه بزی»
حمدالله مستوفی در قرن هشتم هجری، هوای قصرشیرین را بد و دارای بادهای سموم توصیف میکند و کاخ شیرین را «اندکی معمور» مینامد.
قصر شیرین در دوران معاصر
در جنگ جهانی اول، قصر شیرین به تصرف نیروهای عثمانی درآمد. اما تلخترین فصل تاریخ این شهر با آغاز جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹ رقم خورد. قصر شیرین نخستین شهری بود که توسط ارتش عراق تسخیر شد. تمام ساختمانهای شهر در مدت کوتاهی ویران شدند و تنها یک ساختمان به عنوان مقر نیروهای بعثی باقی ماند. آثار تاریخی نیز به کلی نابود شدند. اگرچه شهر در ۲۰ فروردین ۱۳۶۰ بازپس گرفته شد، اما بازسازی آن تا پایان جنگ به تعویق افتاد. پس از جنگ، اهالی قصر شیرین با عزمی راسخ، شهر را از نو ساختند.
جغرافیا؛ جایی که گرمای کویر و سرمای کوهستان به هم میرسند
موقعیت جغرافیایی
قصرشیرین در ۱۶۶ کیلومتری غرب شهر کرمانشاه، در طول جغرافیایی ۴۵ درجه و ۳۵ دقیقه شرقی و عرض ۳۴ درجه و ۳۱ دقیقه شمالی واقع شده است. ارتفاع این شهر از سطح دریا ۳۳۳ متر است.
آب و هوا
آب و هوای قصرشیرین متنوع است: جنوب آن بیابانی گرم و خفیف، مرکز آن خشک و نیمه معتدل، و شمال و شرق آن نیمه خشک سرد است. قسمتهای مرتفع نیز آب و هوای نیمه مرطوب سرد دارند. میانگین دمای سردترین ماه سال بین ۲٫۵ تا ۵ درجه سانتیگراد و میزان بارندگی بین ۳۵۰ تا ۴۵۰ میلیمتر است.
آبها
رودخانه الوند از میان شهر قصرشیرین میگذرد. این رود از کوههای شمال شرقی سرپل ذهاب و کوه سیاوانه سرچشمه میگیرد و از به هم پیوستن آب چشمه سیاوانه و سراب اسکندر تشکیل میشود. آبدهی متوسط این رود در ایستگاه قصرشیرین حدود ۱۴ متر مکعب در ثانیه است. متأسفانه، آلودگی ناشی از فاضلاب شهرها و روستاهای اطراف، رنگ آب الوند را تغییر داده است. این رود پس از عبور از قصرشیرین، وارد عراق میشود و در استان دیاله به رود سیروان میریزد. سد انحرافی الوند که از سال ۱۳۳۷ ساخته شده، آب این رود را برای مصارف کشاورزی به زمینهای اطراف هدایت میکند.
مردم؛ رنگینکمانی از زبانها و ادیان
زبان
زبان بیشتر مردم قصرشیرین کردی جنوبی با لهجه قصری است. گویشهای دیگری مانند سنجاوی، جافی، باجلانی، کلهری و قلخانی نیز در این شهر رواج دارند. متأسفانه، دو گویش باجلانی و زبان یهودیان قصرشیرین (لیشانا نوشان) در فهرست زبانهای در معرض خطر نابودی یونسکو قرار دارند.
دین
قصر شیرین از دیرباز محل همزیستی مذاهب مختلف بوده است: شیعه، یارسان، سنی، و اقلیتهایی از یهودی، مسیحی و بهائی. امروزه مسیحیان و یهودیان شهر را ترک کردهاند و کنیسه آنها در جنگ ویران شده است. گورستان یهودیان نیز به تپهای خاکی در ضلع غربی پارک شاهد تبدیل شده است. با این حال، یهودیان کردستان معتقدند قبر بنیامین، فرزند یعقوب پیامبر، در نزدیکی قصر شیرین قرار دارد.
هنری بایندر، سیاح فرانسوی، در سفرنامه خود مینویسد: «بیشتر کردان ایران از فرقه علیاللهی هستند. حس احترام به عقیده مذهبی دیگران در نزد ایشان بسیار زیاد است.»
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت قصرشیرین ۱۸٬۴۷۳ نفر (۵٬۴۷۳ خانوار) بوده است. این شهر در سال ۱۳۵۵ نود و چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود، اما پس از جنگ تحمیلی، بسیاری از ساکنان آن به مناطق دیگر کوچ کردند.
فرهنگ؛ از نشریات تاریخی تا سینمای پس از جنگ
نخستین نشریه در قصرشیرین، شبنامه «حرفهای حسابی» بود که در سال ۱۲۹۴ خورشیدی منتشر شد. پس از آن، نشریاتی مانند «صدای سرحد» و هفتهنامه «شاه ایل» به چاپ رسیدند. امروزه دوهفتهنامه آساره تنها نشریه محلی این شهر است.
رادیو قصر شیرین در سال ۱۳۵۵ راهاندازی شد و برنامههای خود را به سه زبان کردی، فارسی و عربی پخش میکرد. این رادیو تا شهریور ۱۳۵۹ فعال بود و برنامههای آن تا شمال آفریقا قابل دریافت بود.
در گذشته، سینما شیرین در این شهر فعالیت میکرد که در جنگ تخریب شد. اما در ۱۶ دی ۱۳۹۵، سینما غدیر به عنوان نخستین سینمای پس از جنگ در قصرشیرین افتتاح شد.
اقتصاد؛ کشاورزی، نفت و منطقه آزاد تجاری
اقتصاد قصرشیرین عمدتاً بر پایه کشاورزی استوار است. وجود نخلهای بلند و محصولات متنوع کشاورزی از ویژگیهای بارز این منطقه است. همچنین، میدانهای نفتی نفتشهر و سومار در جنوب قصرشیرین قرار دارند. اولین بار در سال ۱۹۰۴، نفت از چاهی در این منطقه استخراج شد.
با راهاندازی مرز رسمی پرویزخان، اقتصاد شهرستان رونق گرفته است. سرانجام در اردیبهشت ۱۴۰۰، قصرشیرین به عنوان منطقه آزاد تجاری به ثبت رسید که میتواند تحولی بزرگ در اقتصاد منطقه ایجاد کند.
آموزش؛ از مدرسه صمصامیه تا دانشگاه
نخستین مدرسه امروزی در قصرشیرین، مدرسه صمصامیه بود که در سال ۱۲۹۸ خورشیدی ساخته شد. این مدرسه دو طبقه در ضلع شرقی میدان مرکز شهر قرار داشت. نخستین مدرسه دخترانه نیز در سال ۱۳۱۳ با نام «مکتب پرورش دوشیزگان قصر شیرین» تأسیس شد. نخستین دبیرستان نیز در سال ۱۳۱۵ با نام دبیرستان پهلوی افتتاح شد.
ورزش؛ میزبان مسابقات آسیایی
در ۵ بهمن ۱۳۹۴، قصرشیرین به دلیل آب و هوای گرم زمستانی، میزبان مسابقات آسیایی کونگ فو با حضور ۱۸۰ ورزشکار از ۲۴ کشور بود. این مسابقات در دو بخش بانوان و آقایان برگزار شد.