نام شهر
نام تویسرکان از دو بخش توی و سرکان گرفته شده است. توی در اصل نام قریهای بوده و برای تمایز از سایر نقاط مشابه، به دلیل نزدیکی به روستای سرکان، «تویسرکان» نامیده شده است. سرکان نیز در ۷ کیلومتری تویسرکان امروزی قرار دارد. برخی جغرافیدانان سدههای سوم و چهارم هجری، تویسرکان را «توی رودلاور» و «توی همدان» مینامیدند. در کتاب «تاریخ ماد» دیاکونوف، نام این شهر در دوره مادها تازاکی یا بیت تازاکی به معنای «دارای چشمه آب گرم» ذکر شده است. همچنین «سر» در بسیاری از زبانهای ایرانی به معنای بزرگ و «گان» به معنای مکان آباد است؛ بنابراین سرکان یعنی محل سکونت بزرگان و خوانین. حکیم خاقانی نیز در کتاب خود از این دیار با عنوان «نعمتکدهای شادیآور» یاد کرده است.
تاریخچه شهرداری تویسرکان
بر اساس اسناد معتبر، بلدیه (شهرداری) تویسرکان پیش از سال ۱۳۱۰ هجری شمسی تأسیس شده بود. ابلاغیه شماره ۲۶۷۱ مورخ ۱۳۱۰/۴/۱ وزارت داخله مبنی بر انتصاب اسفندیارخان هرمزی به سمت نویسنده و محاسب بلدیه، گواهی بر قدمت این نهاد خدمترسان است.
تاریخ
نام تویسرکان در منابع سدههای نخستین هجری دیده نمیشود، اما به ناحیهای به نام «رود راور» اشاره شده که در محل تویسرکان امروزی قرار داشته است. حمدالله مستوفی در سدهٔ ۸ قمری، توی و سرکان را از توابع رودراور دانسته است. از دوره صفویه به بعد، نام تویسرکان در منابع تاریخی پررنگ میشود. زینالعابدین شیروانی در اوایل دوره قاجار، تویسرکان را قصبهای آباد با ۱۰۰ پاره دیه و جمعیتی شیعه معرفی کرده است. اعتمادالسلطنه نیز به حضور حدود ۳۰ خانوار یهودی در قریهٔ سرکان اشاره کرده است.
تاریخچه تأسیس شهرستان تویسرکان
تویسرکان در دوره قاجار بخشی از ولایت ثلاث بود که شامل سه شهر ملایر، نهاوند و تویسرکان میشد. این ولایت بخشی از استان پنجم کشور بود و مرکز آن شهر ملایر (دولتآباد) به شمار میرفت. در سال ۱۳۲۸ هجری شمسی و بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶، ولایت ثلاث به سه شهرستان ملایر، نهاوند و تویسرکان تقسیم شد.
مردمشناسی
زبان
مردم تویسرکان به گویش لری شمالی (تویسرکانی) صحبت میکنند که از گویشهای زبان لری در استان همدان است. اطلس زبانشناسی ایران، گویشوران این منطقه را به ترتیب به زبانهای لری شمالی، فارسی معیار و لکی تقسیم کرده است. اسکندر اماناللهی بهاروند نیز گویش تویسرکانی را در کنار گویشهای نهاوندی، بروجردی و ملایری در دسته گویشهای باختری زبان لری قرار داده است.
مذهب
اکثر مردم تویسرکان مسلمان و پیرو مذهب شیعه اثنیعشری هستند. در گذشته، به دلیل وجود آرامگاه حیقوق نبی از پیامبران بنیاسرائیل، جمعیتی از یهودیان نیز در این شهر زندگی میکردند، اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ به تدریج مهاجرت کردند. امروزه تقریباً تمام ساکنان شهر را مسلمانان تشکیل میدهند.
ترابری
فاصله تویسرکان تا تهران ۴۵۰ کیلومتر است و از مسیر ملایر-اراک عبور میکند.
محصولات کشاورزی
تویسرکان بهشت کشاورزان است! گردو، سماق، انواع آلو، توت، آلبالو، سیب، گلابی، زعفران، خیار، شوید و سیر از جمله محصولات متنوع این شهرستان هستند. اما بیتردید، گردوی تویسرکان ستاره این مجموعه است. کیفیت فوقالعاده، چرب و کاغذی بودن این گردو، نام تویسرکان را به عنوان یکی از قطبهای تولید گردوی ایران مطرح کرده است. این شهرستان با بیش از ۳۶۸۰ هکتار باغ گردوی مثمر و بارده، بالاترین سطح زیرکشت را در استان همدان دارد. جالب است بدانید که در زمان یاقوت حموی، رودآور (تویسرکان قدیم) به دلیل تولید انبوه زعفران و صادرات آن به کشورهای دیگر شهرت داشت.
صنعت
صنعت در تویسرکان با وجود هفت کارخانه فعال، نقش مهمی در اقتصاد منطقه ایفا میکند. کارخانههای سیم و کابل، فیلتر سرکان، فاران شیمی (تولید سالیسیلیک اسید و محلول همودیالیز)، سرکان شانهبل، حمیل و نادرلبن علاوه بر تأمین نیاز داخل شهرستان، به سایر شهرهای کشور نیز خدمات رسانی میکنند. شرکت صنایع غذایی هوبره دشت نیز تولیدکننده میوه و سبزیجات خشک و منجمد است.
گردشگری
تویسرکان با جاذبههای تاریخی و طبیعی فراوان، مقصدی جذاب برای گردشگران است. از جمله مهمترین دیدنیهای این شهر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آرامگاه حیقوق نبی (ع): یکی از پیامبران بنیاسرائیل که در مرکز شهر تویسرکان قرار دارد.
- مسجد جامع تویسرکان: بنایی تاریخی با معماری زیبا.
- حمام سرابی: حمامی قدیمی با قدمت تاریخی.
- دره گزندر سرابی: منطقهای سرسبز و خوش آب و هوا در ورودی شهر.
- محله باغوار: با چنار چند هزار سالهای که در حیاط مسجد آن خودنمایی میکند.
- روستاهای ییلاقی: مانند سرکان و اشتران که مقصدی عالی برای طبیعتگردی هستند.
صنایع دستی
فرش و قالی تویسرکان
قالیبافی در روستاهای تویسرکان به دلیل زمستانهای طولانی و دسترسی به پشم و پنبه مرغوب، از دیرباز رواج داشته است. فرشهای دستباف این منطقه با نقوش و رنگآمیزیهای زیبا، عمری بیش از ۱۰۰ سال دارند و نشاندهنده هنر اصیل زنان و مردان این خطه هستند.
منبتکاری
خراطی، ظریفکاری و منبتکاری از دیگر صنایع دستی ارزشمند تویسرکان هستند. اخیراً منبت گلریز تویسرکان به ثبت ملی رسیده است که نشان از اهمیت این هنر در منطقه دارد. نقل و نبات، کلوچه، نان قندی، عسل، کشمش و برگه آلو نیز از سوغات خوشمزه این شهر به شمار میروند.
غذاهای تویسرکان
مهماننوازی در تویسرکان با غذاهای محلی خوشمزه معنا پیدا میکند. اگر به این شهر سفر کردید، حتماً این غذاها را امتحان کنید:
- آش سماق
- آش قوربا
- آش کشکک
- کاچی
- آش ماست
- آش بادمجان
- آش ترخینه
- آبگوشت یخنی
- خورشت فسنجان و شامی گردو
حیات جانوری
کوهها، چشمهسارها، مراتع و باغات تویسرکان، محیط زیستی مناسب برای انواع جانوران و پرندگان فراهم کرده است. متأسفانه در چند دهه اخیر، به دلیل تغییرات اقلیمی و شکار بیرویه، تعداد گونههای جانوری به شدت کاهش یافته است. با این حال، هنوز هم میتوان انواع پستانداران، پرندگان، خزندگان و آبزیان را در این منطقه مشاهده کرد.
تقسیمات شهری
محلههای شهر
تویسرکان قدیم از شش محله اصلی تشکیل شده بود: جولستان، صادقیه، پایین محله، زرهان، دستجرده و باغوار. در سالهای اخیر، محله سرابی نیز به عنوان یکی از محلههای اصلی و مهم شهر شناخته میشود. مسجد جولستان با قدمت تاریخی، قنات و حمام قدیمی از جمله آثار ارزشمند این محلهها هستند. محله باغوار نیز به دلیل وجود یک چنار کهنسال چند هزار ساله در حیاط مسجدش شهرت دارد.
شهرکها
شهرکهای متعددی در بدنه شهر تویسرکان شکل گرفتهاند که از مهمترین آنها میتوان به شهرک هلال احمر (قدیمیترین)، شهرک قائم (بزرگترین)، شهرک بعثت و شهرک حیقوق اشاره کرد.
مراکز آموزش عالی
تویسرکان با دارا بودن چندین مرکز آموزش عالی، نقش مهمی در تربیت نیروی متخصص دارد:
- دانشکده فنی و منابع طبیعی دانشگاه بوعلی سینا: تأسیس در سال ۱۳۸۹
- دانشگاه پیام نور مرکز تویسرکان: تأسیس در بهمن ۱۳۷۳ با ۱۸ رشته تحصیلی
- دانشگاه آزاد اسلامی واحد تویسرکان: تأسیس در خرداد ۱۳۶۶