یونسکو (UNESCO)؛ سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد

اطلاعات پایه سازمان یونسکو

تاریخچه تأسیس یونسکو

ریشه‌های تأسیس یونسکو به دوران جنگ جهانی دوم بازمی‌گردد. پس از تجربه دو جنگ جهانی، بسیاری از کشورها به این نتیجه رسیدند که برای جلوگیری از تکرار بحران‌های جهانی باید سازوکارهای بین‌المللی جدیدی برای همکاری علمی، آموزشی و فرهنگی ایجاد شود.

در نوامبر ۱۹۴۵، کنفرانسی با حضور نمایندگان کشورهای مختلف در لندن برگزار شد. در پایان این نشست، اساسنامه یونسکو در تاریخ ۱۶ نوامبر ۱۹۴۵ به امضای نمایندگان ۴۱ کشور رسید.

پس از تصویب و پذیرش اساسنامه توسط ۲۰ کشور، این سند در تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۴۶ لازم‌الاجرا شد و یونسکو فعالیت رسمی خود را آغاز کرد.

در سال ۱۹۵۸، ساختمان مرکزی سازمان در پاریس افتتاح شد و این شهر به مقر اصلی یونسکو تبدیل شد.

مهم‌ترین رویدادهای تاریخی یونسکو

• ۱۹۴۵: امضای اساسنامه یونسکو در لندن.
• ۱۹۴۶: آغاز رسمی فعالیت سازمان.
• ۱۹۴۸: عضویت ایران در یونسکو.
• ۱۹۵۸: افتتاح ساختمان مرکزی یونسکو در پاریس.
• ۱۹۷۰: تصویب کنوانسیون مقابله با انتقال غیرقانونی اموال فرهنگی.
• ۱۹۷۲: تصویب کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان.
• ۱۹۷۱: آغاز برنامه انسان و کره مسکون (MAB).
• ۱۹۹۲: راه‌اندازی برنامه حافظه جهانی.
• ۲۰۰۳: تصویب کنوانسیون میراث فرهنگی ناملموس.
• ۲۰۰۴: راه‌اندازی شبکه شهرهای خلاق یونسکو.
• ۲۰۰۵: تصویب کنوانسیون حمایت و ترویج تنوع مظاهر فرهنگی.
• ۲۰۱۵: ایجاد عنوان ژئوپارک جهانی یونسکو.
• ۲۰۲۵: انتخاب خالد العنانی به‌عنوان مدیرکل جدید سازمان.

اهداف و وظایف اصلی یونسکو

یونسکو برای تحقق صلح و توسعه پایدار، مجموعه‌ای از اهداف و برنامه‌های بین‌المللی را دنبال می‌کند.

توسعه آموزش و یادگیری همگانی

یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های یونسکو فراهم کردن زمینه دسترسی عادلانه به آموزش باکیفیت برای همه افراد جامعه است.

این سازمان در زمینه‌هایی مانند کاهش بی‌سوادی، آموزش دختران و زنان، توسعه آموزش ابتدایی و متوسطه، آموزش عالی، آموزش فنی و حرفه‌ای، تربیت معلمان و یادگیری مادام‌العمر فعالیت می‌کند.

یونسکو همچنین نقش مهمی در پیگیری هدف چهارم توسعه پایدار سازمان ملل متحد (SDG 4) یعنی تضمین آموزش باکیفیت، فراگیر و عادلانه برای همه دارد.

توسعه علوم طبیعی و تحقیقات علمی

یونسکو با حمایت از همکاری‌های علمی بین کشورها، تلاش می‌کند ظرفیت علمی و پژوهشی جوامع را افزایش دهد.

حوزه‌های فعالیت آن عبارت‌اند از:

• علوم آب و مدیریت منابع آبی.
• علوم زمین و زمین‌شناسی.
• حفاظت از تنوع زیستی.
• تغییرات اقلیمی و محیط زیست.
• اقیانوس‌شناسی و تحقیقات دریایی.
• توسعه علم و فناوری.
• ترویج دسترسی آزاد به دانش علمی.
• تقویت ارتباط دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی.

برنامه‌هایی مانند انسان و کره مسکون و برنامه بین‌المللی علوم زمین و ژئوپارک‌ها در این بخش قرار می‌گیرند.

علوم اجتماعی و انسانی

یونسکو از طریق توسعه تحقیقات و همکاری‌های بین‌المللی در علوم انسانی و اجتماعی، موضوعاتی مانند حقوق بشر، عدالت اجتماعی، برابری، اخلاق علمی، همزیستی مسالمت‌آمیز و گفت‌وگوی بین‌فرهنگی را دنبال می‌کند.

موضوع اخلاق هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین نیز از محورهای مهم فعالیت این بخش است.

حفاظت از فرهنگ و میراث بشری

حفاظت از میراث تاریخی، معماری، طبیعی و فرهنگی یکی از شناخته‌شده‌ترین فعالیت‌های یونسکو است.

این سازمان از کشورها برای شناسایی، مستندسازی، حفاظت و انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های آینده حمایت می‌کند.

میراث فرهنگی ملموس، میراث فرهنگی ناملموس، تنوع فرهنگی، موزه‌ها، بناهای تاریخی، محوطه‌های باستان‌شناسی و آثار هنری در این حوزه قرار می‌گیرند.

ارتباطات و اطلاعات

یونسکو در زمینه توسعه دسترسی آزاد به اطلاعات، حمایت از آزادی بیان، امنیت خبرنگاران، سواد رسانه‌ای، حفظ اسناد تاریخی و توسعه رسانه‌های مستقل فعالیت می‌کند.

یکی از موضوعات مهم این بخش، حفاظت از میراث مستند بشریت و تسهیل دسترسی پژوهشگران و عموم مردم به اسناد و منابع تاریخی است.

علوم اقیانوسی

یونسکو از طریق کمیسیون بین‌الدولی اقیانوس‌شناسی (IOC) همکاری‌های بین‌المللی در زمینه تحقیقات دریایی، پایش اقیانوس‌ها، حفاظت از اکوسیستم‌های دریایی، پیش‌بینی سونامی و شناخت تأثیر تغییرات اقلیمی بر اقیانوس‌ها را توسعه می‌دهد.

ساختار سازمانی و مدیریتی یونسکو

یونسکو بر اساس اساسنامه خود از سه رکن اصلی تشکیل شده است:

کنفرانس عمومی (General Conference)

کنفرانس عمومی عالی‌ترین رکن تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری یونسکو است.

نمایندگان کشورهای عضو در این نشست حضور دارند و درباره سیاست‌های کلی، برنامه‌های اجرایی، بودجه، کنوانسیون‌ها و اولویت‌های سازمان تصمیم‌گیری می‌کنند.

کنفرانس عمومی معمولاً هر دو سال یک بار برگزار می‌شود. هر کشور عضو در این کنفرانس یک رأی دارد و اندازه جمعیت یا میزان پرداخت حق عضویت، تعداد آرای آن کشور را افزایش نمی‌دهد.

شورای اجرایی (Executive Board)

شورای اجرایی مسئول بررسی و پیگیری اجرای برنامه‌های مصوب، آماده‌سازی دستور کار کنفرانس عمومی و نظارت بر فعالیت‌های سازمان است.

اعضای این شورا توسط کنفرانس عمومی انتخاب می‌شوند و نمایندگان کشورهای مختلف در آن حضور دارند.

دبیرخانه و مدیرکل (Secretariat)

دبیرخانه مسئول اداره امور اجرایی، هماهنگی برنامه‌ها، مدیریت کارکنان و اجرای تصمیمات سازمان است.

مدیرکل بالاترین مقام اجرایی یونسکو محسوب می‌شود و از سوی کنفرانس عمومی برای یک دوره چهار ساله منصوب می‌شود.

مدیرکل فعلی یونسکو

خالد العنانی (Khaled El-Enany)، مصرشناس و استاد دانشگاه اهل مصر، مدیرکل دوازدهم یونسکو است.

او در ۶ نوامبر ۲۰۲۵ توسط کنفرانس عمومی انتخاب شد و از ۱۵ نوامبر همان سال مسئولیت خود را آغاز کرد.

العنانی پیش از این وزیر آثار باستانی مصر و سپس وزیر گردشگری و آثار باستانی این کشور بود و سابقه مدیریت موزه مصر و موزه ملی تمدن مصر را نیز در کارنامه دارد.

کمیسیون‌های ملی یونسکو

یکی دیگر از سازوکارهای مهم سازمان، کمیسیون‌های ملی هستند که در کشورهای عضو تشکیل می‌شوند.

این کمیسیون‌ها ارتباط میان دولت، دانشگاه‌ها، مراکز علمی، نهادهای فرهنگی و سازمان یونسکو را تسهیل می‌کنند و در شناسایی ظرفیت‌های ملی و اجرای برنامه‌های بین‌المللی نقش دارند.

کشورهای عضو یونسکو

یونسکو در حال حاضر دارای ۱۹۴ کشور عضو اصلی و ۱۲ عضو وابسته است.

کشورهای عضو از طریق نمایندگان خود در کنفرانس عمومی در تعیین سیاست‌ها و برنامه‌های سازمان مشارکت می‌کنند.

اعضای وابسته معمولاً سرزمین‌ها یا قلمروهایی هستند که مسئولیت مستقل اداره روابط بین‌المللی خود را بر عهده ندارند.

عضویت در یونسکو با عضویت در کنوانسیون‌های اختصاصی این سازمان یکسان نیست. هر کشور برای پیوستن به یک کنوانسیون باید مراحل حقوقی مربوط به آن را جداگانه طی کند.

مهم‌ترین برنامه‌ها و شبکه‌های جهانی یونسکو

یونسکو برای تحقق مأموریت خود، برنامه‌ها و شبکه‌های بین‌المللی متعددی ایجاد کرده است که هر یک حوزه مشخصی از آموزش، علم، فرهنگ و توسعه پایدار را پوشش می‌دهند.

فهرست میراث جهانی (World Heritage List)

فهرست میراث جهانی شناخته‌شده‌ترین برنامه یونسکو در زمینه حفاظت از میراث بشری است.

این فهرست بر اساس کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان در سال ۱۹۷۲ ایجاد شد.

آثار ثبت‌شده در این فهرست دارای ارزش برجسته جهانی هستند؛ یعنی اهمیت آنها فراتر از مرزهای یک کشور ارزیابی می‌شود.

میراث جهانی در سه دسته اصلی قرار می‌گیرد:

• میراث فرهنگی: بناهای تاریخی، شهرهای باستانی، محوطه‌های باستان‌شناسی و آثار معماری.
• میراث طبیعی: جنگل‌ها، کوهستان‌ها، بیابان‌ها، پارک‌های طبیعی و اکوسیستم‌های ارزشمند.
• میراث ترکیبی: آثاری که هم‌زمان دارای ارزش فرهنگی و طبیعی برجسته هستند.

تا سال ۲۰۲۶، تعداد املاک ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی به ۱٬۲۷۳ مورد رسیده است.

ثبت یک اثر در این فهرست به معنای تعهد کشور مربوطه برای حفاظت از ارزش‌های جهانی آن است.

میراث فرهنگی ناملموس (Intangible Cultural Heritage)

میراث فرهنگی تنها شامل بناها و اشیای تاریخی نیست. بسیاری از ارزشمندترین میراث‌های بشری در قالب سنت‌ها، مهارت‌ها، آیین‌ها و دانش‌های نسل به نسل منتقل می‌شوند.

یونسکو با تصویب کنوانسیون سال ۲۰۰۳، برنامه حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس را توسعه داد.

نمونه‌هایی از این میراث عبارت‌اند از:

• آیین‌ها و جشن‌های سنتی.
• موسیقی و رقص‌های محلی.
• هنرهای نمایشی و آیین‌های مذهبی.
• صنایع دستی و مهارت‌های سنتی.
• دانش بومی درباره طبیعت و محیط زیست.
• سنت‌های شفاهی و ادبیات عامیانه.
• شیوه‌های سنتی تهیه غذا و خوراک.

در این برنامه، جوامع محلی و افرادی که حامل و انتقال‌دهنده یک سنت هستند، نقش محوری دارند.

۳. برنامه انسان و کره مسکون (Man and the Biosphere Programme – MAB)

این برنامه با هدف ایجاد تعادل میان حفاظت از طبیعت و توسعه جوامع انسانی شکل گرفته است.

یکی از مهم‌ترین خروجی‌های آن، معرفی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره (Biosphere Reserves) است.

ذخیره‌گاه زیست‌کره منطقه‌ای است که در آن حفاظت از تنوع زیستی، فعالیت‌های پژوهشی، آموزش محیط زیست و توسعه اقتصادی پایدار به‌صورت یکپارچه دنبال می‌شود.

این مناطق صرفاً محدوده‌های حفاظت‌شده بدون حضور انسان نیستند؛ بلکه الگوهایی برای همزیستی جوامع انسانی با طبیعت محسوب می‌شوند.

ژئوپارک‌های جهانی یونسکو (UNESCO Global Geoparks)

ژئوپارک جهانی منطقه‌ای جغرافیایی با اهمیت زمین‌شناختی بین‌المللی است که حفاظت از میراث زمین، آموزش عمومی، گردشگری مسئولانه و توسعه پایدار محلی را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

موضوعاتی مانند سازندهای زمین‌شناسی، فسیل‌ها، غارها، کوهستان‌ها، فرایندهای زمین‌شناختی و چشم‌اندازهای طبیعی در این مناطق اهمیت دارند.

عنوان ژئوپارک جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۵ ایجاد شد.

برنامه حافظه جهانی (Memory of the World)

برنامه حافظه جهانی در سال ۱۹۹۲ با هدف حفاظت از میراث مستند بشریت راه‌اندازی شد.

اسناد تاریخی، نسخه‌های خطی، کتاب‌های کمیاب، مجموعه‌های آرشیوی، نقشه‌ها، منابع تصویری و سایر مدارک ارزشمند می‌توانند در چارچوب این برنامه مورد شناسایی و ثبت قرار گیرند.

هدف این برنامه حفاظت از منابع مستند تاریخی و فراهم کردن دسترسی نسل‌های آینده به آنهاست.

۶. شبکه شهرهای خلاق یونسکو (UNESCO Creative Cities Network)

این شبکه در سال ۲۰۰۴ با هدف تقویت خلاقیت، صنایع فرهنگی و هنری و توسعه پایدار شهری ایجاد شد.

هشت حوزه خلاقیت در این شبکه عبارت‌اند از:

• معماری.
• صنایع دستی و هنرهای مردمی.
• طراحی.
• فیلم.
• خوراک‌شناسی.
• ادبیات.
• هنرهای رسانه‌ای.
• موسیقی.

شهرهای عضو با همکاری یکدیگر، از ظرفیت‌های فرهنگی و خلاقانه برای بهبود اقتصاد شهری، افزایش فرصت‌های شغلی و توسعه گردشگری فرهنگی استفاده می‌کنند.

۷. شبکه جهانی شهرهای یادگیرنده یونسکو (UNESCO Global Network of Learning Cities)

این شبکه با هدف توسعه یادگیری مادام‌العمر در سطح شهرها فعالیت می‌کند.

در شهر یادگیرنده، آموزش تنها به مدرسه و دانشگاه محدود نیست؛ بلکه شهرداری‌ها، کتابخانه‌ها، مراکز فرهنگی، بنگاه‌های اقتصادی، دانشگاه‌ها و سایر نهادهای شهری برای ایجاد فرصت‌های یادگیری در تمام مراحل زندگی همکاری می‌کنند.

برنامه کرسی‌های یونسکو (UNESCO Chairs / UNITWIN)

برنامه UNITWIN و کرسی‌های یونسکو با هدف تقویت همکاری علمی و پژوهشی بین دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی جهان ایجاد شده است.

این برنامه زمینه همکاری استادان، پژوهشگران، دانشجویان و مؤسسات دانشگاهی را در موضوعات علمی و تخصصی فراهم می‌کند.

کرسی یونسکو یک عنوان علمی و همکاری دانشگاهی است و نباید آن را با رتبه‌بندی یا تأیید عمومی کیفیت یک دانشگاه اشتباه گرفت.

مهم‌ترین کنوانسیون‌های بین‌المللی یونسکو

کنوانسیون‌های یونسکو اسناد حقوقی بین‌المللی هستند که کشورها با پیوستن به آنها تعهدات مشخصی را می‌پذیرند.

مهم‌ترین کنوانسیون‌ها عبارت‌اند از:

پیوستن به هر یک از این اسناد، فرایند حقوقی مشخصی دارد و عضویت یک کشور در یونسکو به‌تنهایی به معنای عضویت خودکار در تمامی کنوانسیون‌های آن نیست.

جایگاه ایران در یونسکو

ایران از کشورهای عضو قدیمی یونسکو محسوب می‌شود و در تاریخ ۶ سپتامبر ۱۹۴۸ به این سازمان پیوسته است.

تنوع تمدنی، آثار باستانی، معماری ایرانی، فرهنگ‌های بومی، آیین‌های ملی، دانش سنتی و تنوع زیستی ایران باعث شده است که کشور در چندین برنامه و شبکه بین‌المللی یونسکو حضور داشته باشد.

آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی

تا نوامبر ۲۰۲۶، ایران دارای ۳۰ اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی است که شامل ۲۸ اثر فرهنگی و ۲ اثر طبیعی می‌شود.

از آثار شاخص ایران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تخت جمشید.
• چغازنبیل.
• میدان امام اصفهان.
• پاسارگاد.
• بم و چشم‌انداز فرهنگی آن.
• تخت سلیمان.
• سلطانیه.
• بیستون.
• بازار تاریخی تبریز.
• کاخ گلستان.
• شهر تاریخی یزد.
• شهر سوخته.
• منظر فرهنگی اورامانات.
• جنگل‌های هیرکانی.
• بیابان لوت.
• راه‌آهن سراسری ایران.
• کاروانسراهای ایرانی.
• محوطه‌های پیشاتاریخی دره خرم‌آباد.
• قلعه الموت و استحکامات وابسته.

قلعه الموت و استحکامات وابسته در سال ۲۰۲۶ به‌عنوان سی‌امین اثر ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شد. این مجموعه شامل هفت قلعه و استحکامات تاریخی در منطقه الموت استان قزوین است.

میراث فرهنگی ناملموس ایران

ایران دارای ۲۷ عنصر ثبت‌شده در فهرست‌های میراث فرهنگی ناملموس یونسکو است.

از نمونه‌های شاخص می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نوروز.
• شب یلدا.
• جشن سده.
• جشن مهرگان.
• هنر آینه‌کاری در معماری ایرانی.
• هنر تذهیب.
• آیین افطار و سنت‌های اجتماعی و فرهنگی آن.
• هنر ساخت و نواختن رباب.
• هنر خوشنویسی ایرانی.
• مهارت‌های سنتی و آیین‌های محلی.
• هنر بافت و تولید ابریشم.
• هنر سوزن‌دوزی ترکمنی.
• هنر ساخت و نواختن عود.
• فرهنگ تهیه و اشتراک نان‌های تخت سنتی.

برخی از این عناصر به‌صورت مشترک با کشورهای دیگر ثبت شده‌اند؛ بنابراین ثبت در یونسکو لزوماً به معنای انحصاری بودن یک سنت برای یک کشور نیست.

ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران

ایران دارای ۱۴ ذخیره‌گاه زیست‌کره ثبت‌شده در برنامه انسان و کره مسکون است.

مهم‌ترین این مناطق عبارت‌اند از:

۱. ارجان۲. گنو۳. گلستان۴. هامون۵. کپه‌داغ۶. دریاچه ارومیه۷. توران۸. ارسباران۹. کویر۱۰. میانکاله۱۱. تنگ صیاد و سبزکوه۱۲. دنا۱۳. حرا۱۴. دالانکوه ـ قمیشلو

این ذخیره‌گاه‌ها نقش مهمی در حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی، گونه‌های گیاهی و جانوری و الگوهای توسعه پایدار در ایران دارند.

ژئوپارک‌های جهانی ایران

ایران دارای سه ژئوپارک جهانی یونسکو است:

۱. ژئوپارک جهانی قشم؛ واقع در جزیره قشم و دارای چشم‌اندازهای زمین‌شناختی و طبیعی منحصربه‌فرد.

۲. ژئوپارک جهانی ارس؛ واقع در شمال‌غرب ایران و دارای تنوع زمین‌شناختی، فسیل‌شناختی و طبیعی.

۳. ژئوپارک جهانی طبس؛ در استان خراسان جنوبی و دارای مجموعه‌ای ارزشمند از پدیده‌های زمین‌شناختی.

شهرهای عضو شبکه شهرهای یادگیرنده

۱۰ شهر ایران در شبکه جهانی شهرهای یادگیرنده یونسکو حضور دارند:

• کاشان.
• شیراز.
• مشهد.
• تهران.
• اصفهان.
• بندر خمیر.
• شهر جدید هشتگرد.
• همدان.
• کرمانشاه.
• مراغه.

این شهرها در برنامه‌هایی با محوریت یادگیری مادام‌العمر، توسعه مهارت‌های شهروندان، آموزش همگانی و ارتقای کیفیت زندگی شهری مشارکت دارند.

سایر ظرفیت‌های ایران در یونسکو

بر اساس نمایه دفتر یونسکو در تهران، ایران همچنین دارای ظرفیت‌های زیر است:

• ۶ شهر عضو شبکه شهرهای خلاق یونسکو.
• ۸ مرکز وابسته به یونسکو از نوع مراکز دسته دوم (Category 2 Centres).
• ۱۹ کرسی یونسکو و شبکه UNITWIN.
• ۱۳ اثر و مجموعه در برنامه حافظه جهانی.

این شاخص‌ها نشان می‌دهند که حضور ایران در یونسکو تنها به ثبت آثار تاریخی و گردشگری محدود نیست و حوزه‌های آموزش، علم، محیط زیست و مستندسازی را نیز شامل می‌شود.

دفتر یونسکو در ایران

دفتر یونسکو در تهران در سال ۲۰۰۳ تأسیس شده و یکی از دفاتر میدانی این سازمان در منطقه آسیا و اقیانوسیه است.

این دفتر در پنج حوزه اصلی فعالیت می‌کند:

• آموزش و توسعه کیفیت آموزش.
• علوم طبیعی و تقویت ظرفیت‌های علمی.
• علوم اجتماعی و انسانی و گسترش گفت‌وگو.
• فرهنگ و حفاظت از میراث فرهنگی ملموس و ناملموس.
• ارتباطات و اطلاعات و حفاظت از میراث مستند.

دفتر تهران با کمیسیون ملی یونسکو در ایران، نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها، مراکز علمی و سایر سازمان‌های وابسته به ملل متحد همکاری می‌کند.

اطلاعات تماس دفتر:

نشانی: تهران، مجموعه سعدآباد، زعفرانیه

تلفن: ۰۲۱۲۲۷۵۱۳۱۵ تا ۰۲۱۲۲۷۵۱۳۱۷

ایمیل: tehran@unesco.org

وب‌سایت: https://www.unesco.org/en/fieldoffice/tehran

کمیسیون ملی یونسکو در ایران

کمیسیون ملی یونسکو در ایران یکی از نهادهای ارتباطی و هماهنگ‌کننده میان سازمان یونسکو و مجموعه‌های علمی، فرهنگی، آموزشی و پژوهشی کشور است.

این کمیسیون در زمینه معرفی برنامه‌های یونسکو، همکاری با دانشگاه‌ها، حمایت از طرح‌های علمی و فرهنگی، شناسایی ظرفیت‌های ملی و هماهنگی مشارکت ایران در فعالیت‌های بین‌المللی نقش دارد.

وب‌سایت کمیسیون ملی یونسکو در ایران:

https://fa.irunesco.org

اهمیت یونسکو برای ایران

ایران به‌واسطه تاریخ چند هزارساله، تنوع قومی و فرهنگی، معماری ارزشمند، آیین‌های کهن، منابع طبیعی و ظرفیت‌های علمی، از کشورهای دارای زمینه گسترده همکاری با یونسکو محسوب می‌شود.

فعالیت مؤثر در چارچوب برنامه‌های یونسکو می‌تواند به دستاوردهای زیر کمک کند:

• افزایش حفاظت از میراث تاریخی و طبیعی ایران.
• معرفی فرهنگ و تمدن ایرانی به جامعه جهانی.
• توسعه گردشگری فرهنگی و طبیعی.
• تقویت همکاری‌های دانشگاهی و پژوهشی.
• حمایت از هنرها، صنایع دستی و سنت‌های بومی.
• افزایش توجه به حفاظت از منابع طبیعی و زیست‌محیطی.
• تقویت جایگاه شهرهای ایران در شبکه‌های بین‌المللی.
• حفظ اسناد و منابع تاریخی و تسهیل دسترسی پژوهشگران به آنها.

یونسکو برای ایران تنها یک مرجع ثبت آثار باستانی نیست، بلکه بستری برای همکاری بین‌المللی در زمینه دانش، آموزش، فرهنگ و توسعه پایدار به شمار می‌رود.

اطلاعات و پیوندهای رسمی یونسکو

برای دریافت اطلاعات دقیق‌تر، بررسی فهرست آثار ثبت‌شده، مطالعه اسناد حقوقی و پیگیری برنامه‌های بین‌المللی می‌توان از منابع رسمی زیر استفاده کرد:

• وب‌سایت رسمی یونسکو: https://www.unesco.org
• معرفی کشورهای عضو: https://www.unesco.org/en/countries
• اساسنامه یونسکو: https://www.unesco.org/en/legal-affairs/constitution
• فهرست میراث جهانی: https://whc.unesco.org/en/list
• وضعیت ایران در میراث جهانی: https://whc.unesco.org/en/statesparties/ir
• میراث فرهنگی ناملموس ایران: https://ich.unesco.org/en/state/iran-islamic-republic-of-IR
• برنامه ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره: https://www.unesco.org/en/mab
• ژئوپارک‌های جهانی: https://www.unesco.org/en/iggp/geoparks
• برنامه حافظه جهانی: https://www.unesco.org/en/memory-world
• شهرهای خلاق یونسکو: https://www.unesco.org/en/creative-cities
• دفتر یونسکو در تهران: https://www.unesco.org/en/fieldoffice/tehran

آخرین به‌روزرسانی اطلاعات این صفحه: ۲۱ آبان ۱۴۰۵

پرسش‌های متداول درباره یونسکو

یونسکو چیست و چه مأموریتی دارد؟

یونسکو مخفف عبارت United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization است که در فارسی به معنای سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد است.

این سازمان پس از جنگ جهانی دوم و با این باور شکل گرفت که برقراری صلح پایدار تنها از طریق توافق‌های سیاسی و اقتصادی امکان‌پذیر نیست و ملت‌ها باید از طریق آموزش، دانش، فرهنگ و شناخت متقابل به یکدیگر نزدیک شوند.

یکی از مهم‌ترین مفاهیم بنیادین یونسکو در اساسنامه آن چنین بیان شده است:

«از آنجا که جنگ‌ها در ذهن انسان‌ها آغاز می‌شوند، دفاع از صلح نیز باید در ذهن انسان‌ها ساخته شود.»

این دیدگاه، اساس مأموریت یونسکو را تشکیل می‌دهد. سازمان تلاش می‌کند با افزایش دسترسی به آموزش، توسعه علم، حفاظت از میراث بشری و گسترش گفت‌وگوی بین‌فرهنگی، زمینه‌های تعارض و بی‌اعتمادی میان جوامع را کاهش دهد.

یونسکو برخلاف بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی که مأموریت اقتصادی، سیاسی یا امنیتی مشخصی دارند، بر توسعه ظرفیت‌های انسانی، علمی و فرهنگی جوامع تمرکز می‌کند.

چگونه یک اثر در یونسکو ثبت می‌شود؟

فرایند ثبت آثار در یونسکو به نوع برنامه و عنوان مورد درخواست بستگی دارد.

برای مثال، ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی با ثبت یک آیین در فهرست میراث ناملموس یا پذیرش یک شهر در شبکه شهرهای خلاق فرایند یکسانی ندارد.

در ثبت میراث جهانی، کشور عضو کنوانسیون باید ابتدا اثر را در فهرست موقت ملی خود معرفی کند. سپس پرونده رسمی شامل مستندات تاریخی، ویژگی‌های اثر، ارزش برجسته جهانی، وضعیت حفاظت و برنامه مدیریت تهیه و برای ارزیابی ارسال می‌شود.

نهادهای مشورتی تخصصی، پرونده را بررسی می‌کنند و در نهایت کمیته میراث جهانی درباره ثبت اثر تصمیم می‌گیرد.

در حوزه میراث ناملموس، نقش جوامع حامل میراث اهمیت اساسی دارد و مشارکت و رضایت آگاهانه آنها در فرایند معرفی ضروری است.

برای شهرهای خلاق نیز شهر متقاضی باید ظرفیت‌های فرهنگی، برنامه عملیاتی و تعهد خود به همکاری بین‌المللی و توسعه پایدار را نشان دهد.

تفاوت ثبت جهانی، فهرست موقت و ثبت میراث ناملموس

این مفاهیم نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند:

ثبت جهانی: به معنای درج یک اثر فرهنگی یا طبیعی در فهرست میراث جهانی یونسکو پس از ارزیابی و تصمیم کمیته میراث جهانی است.

فهرست موقت: فهرستی از آثار پیشنهادی هر کشور است که قصد دارد در آینده برای ثبت جهانی آنها اقدام کند. حضور یک اثر در این فهرست به معنای ثبت جهانی آن نیست.

میراث فرهنگی ناملموس: شامل سنت‌ها، آیین‌ها، مهارت‌ها و دانش‌هایی است که جوامع آنها را به‌عنوان بخشی از میراث زنده خود حفظ و منتقل می‌کنند.

ذخیره‌گاه زیست‌کره: منطقه‌ای برای پیوند حفاظت از طبیعت، تحقیقات علمی و توسعه پایدار جوامع انسانی است.

ژئوپارک جهانی: منطقه‌ای با میراث زمین‌شناختی دارای اهمیت بین‌المللی است که با رویکرد حفاظت، آموزش و توسعه پایدار مدیریت می‌شود.

حافظه جهانی: برنامه‌ای برای حفاظت از میراث مستند، اسناد و مجموعه‌های تاریخی است.

آیا ثبت در یونسکو به معنای مالکیت یا تضمین مالی است؟

خیر. ثبت یک اثر در فهرست یونسکو به معنای انتقال مالکیت آن به این سازمان نیست. آثار ثبت‌شده همچنان در قلمرو کشور مربوطه قرار دارند و مسئولیت اصلی حفاظت و مدیریت آنها بر عهده همان کشور است.

همچنین ثبت یک اثر به معنای تضمین دریافت بودجه، درآمد گردشگری یا کمک مالی مستقیم نیست. بااین‌حال ثبت جهانی می‌تواند به افزایش اعتبار بین‌المللی اثر، جلب توجه کارشناسان، تقویت همکاری‌های حفاظتی و توسعه گردشگری مسئولانه کمک کند.

همچنین عنوان‌هایی مانند شهر خلاق، شهر یادگیرنده یا کرسی یونسکو، به‌تنهایی معادل رتبه‌بندی علمی یا تأیید عمومی کیفیت تمام فعالیت‌های یک شهر یا دانشگاه نیستند.