جنگلهای هیرکانی؛ میراث طبیعی میلیونساله یونسکو
تصور کنید در جنگلی قدم میزنید که قدمت آن به ۴۰ تا ۵۰ میلیون سال پیش بازمیگردد؛ زمانی که دایناسورها هنوز بر روی زمین حکمرانی میکردند و قارهها شکلی دیگر داشتند. این جنگل، افسانهای نیست؛ جنگلهای هیرکانی هستند که در کرانههای جنوبی دریای خزر، همچنان نفس میکشند و یادگاری از دورانهای دور زمینشناسی هستند. این جنگلها که در سال ۲۰۱۹ بهعنوان دومین میراث طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند，یکی از ارزشمندترین و کهنترین میراث طبیعی جهان به شمار میروند. در این مقاله، به بررسی ابعاد مختلف این شگفتی طبیعی خواهیم پرداخت.
موقعیت جغرافیایی و وسعت جنگلهای هیرکانی
جنگلهای هیرکانی یا جنگلهای مختلط خزری-هیرکانی، یک زیستمنطقه در زیستبوم جنگلهای مختلط پهنبرگ کرانه جنوبی دریای خزر و کناره شمالی البرز است. این جنگلها با گستره ۵۵٬۱۰۰ کیلومتر مربع (۷٪ گستره ایران)، در کنارهٔ جنوبی و جنوب باختری دریای خزر در بخشهایی از پنج استان شمالی ایران قرار گرفته و در دو کشور ایران و جمهوری آذربایجان واقع است.
گستردگی در ایران
استانهای مختلف سهم متفاوتی از این جنگلها را در خود جای دادهاند:
| استان | درصد از کل جنگلهای هیرکانی |
|---|---|
| مازندران | ۵۳٪ |
| گیلان | ۲۶٪ |
| گلستان | حدود ۲۱ تا ۲۵٪ |
این جنگل از منطقه پارک ملی هیرکان در جمهوری آذربایجان آغاز و تا استان خراسان شمالی در ایران ادامه مییابد.
گستردگی در جهان
جنگلهای هیرکانی یک توده جنگلی منحصربهفرد به طول ۸۵۰ کیلومتر در امتداد ساحل جنوبی دریای خزر را تشکیل میدهند. این جنگلها که زمانی بخش بزرگی از منطقه معتدل شمالی را پوشش میدادند، در دوران یخبندان کواترنری عقبنشینی کردند و سپس با معتدلتر شدن آبوهوا دوباره گسترش یافتند.
ثبت جهانی در یونسکو
جنگلهای هیرکانی در تیرماه سال ۱۳۹۸ (۱۰ جولای ۲۰۱۹) در چهل و سومین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در باکو، بهعنوان دومین میراث طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
معیار ثبت جهانی
ثبت این جنگلها بر اساس معیار (ix) انجام شده است. بر اساس این معیار، جنگلهای هیرکانی نمایانگر فرآیندهای مهم اکولوژیکی هستند که شکلگیری این جنگلها را نشان میدهند، از جمله توالی، تکامل و گونهزایی.
مناطق ثبتشده
این محوطه میراث جهانی شامل ۱۵ بخش تشکیلدهنده است که در سه استان گیلان، مازندران و گلستان قرار دارند و نمونههایی از مراحل و ویژگیهای مختلف اکوسیستمهای جنگلی هیرکانی را نشان میدهند.
تنوع زیستی جنگلهای هیرکانی
جنگلهای هیرکانی بهدلیل انزوا و قدمت بالا، یکی از غنیترین مناطق از نظر تنوع زیستی در جهان به شمار میروند.
تنوع گیاهی
تنوع گیاهی جنگلهای هیرکانی در سطح جهانی قابلتوجه است؛ بهطوری که بیش از ۳٬۲۰۰ گونه گیاه آوندی در این منطقه ثبت شده است. جالبتر اینکه ۴۴٪ از گیاهان آوندی شناختهشده در ایران، در منطقه هیرکانی یافت میشوند، در حالی که این منطقه تنها ۷٪ از مساحت کشور را پوشش میدهد.
گونههای درختی مهم:
-
بلوط
-
ممرز (Carpinus)
-
راش
-
توسکا
-
خرمندی
-
شمشاد خزری (Buxus hyrcana) - گونهای نادر و در معرض تهدید
-
انجیلی
-
افرا
-
لرگ
تنوع جانوری
جنگلهای هیرکانی زیستگاه گونههای متنوعی از جانوران است:
| گروه جانوری | تعداد گونهها |
|---|---|
| پرندگان | ۲۹۶ گونه |
| پستانداران | ۹۸ گونه |