جهت قبله در شهرهای ایران؛ زاویهٔ قبلهٔ هر شهر و ۵ روش قبله‌یابی

پیدا کردن جهت قبله در خانهٔ تازه، هتل، محل کار یا در سفر، از نیازهای همیشگی است. در ایران قبله به سمت جنوب‌غرب است، اما زاویهٔ دقیق آن از شهری به شهر دیگر بیش از ۶۰ درجه فرق می‌کند: در ماکو قبله تقریباً رو به جنوب است و در چابهار تقریباً رو به غرب. در این مطلب جدول زاویهٔ قبلهٔ مراکز استان‌ها و چند شهر مرزی را با فاصلهٔ تقریبی تا مکه آورده‌ایم و پنج روش مطمئن برای قبله‌یابی، از قبله‌نمای گوشی تا روش سایهٔ خورشید، را توضیح داده‌ایم.

جهت قبله در شهرهای ایران چند درجه است؟

زاویهٔ قبله را معمولاً «از شمال جغرافیایی و در جهت حرکت عقربه‌های ساعت» می‌گویند. مثلاً قبلهٔ تهران حدود ۲۱۸ درجه است؛ یعنی اگر رو به شمال بایستید و ۲۱۸ درجه در جهت عقربه‌های ساعت بچرخید، رو به قبله‌اید. به زبان ساده‌تر: ۳۸ درجه به سمت غرب از جهت جنوب.

جدول زیر با رابطهٔ «دایرهٔ عظیمه» (کوتاه‌ترین مسیر روی کرهٔ زمین تا کعبه با مختصات ۲۱٫۴۲۲۵ شمالی و ۳۹٫۸۲۶۲ شرقی) محاسبه شده است. نام هر شهر به صفحهٔ اوقات شرعی آن لینک شده است:

چند نکته از جدول:

• کمترین زاویه مال شهرهای شمال‌غرب است (ماکو حدود ۱۹۴ درجه، یعنی فقط ۱۴ درجه غربی‌تر از جنوب).
• بیشترین زاویه مال شهرهای جنوب‌شرق است (چابهار حدود ۲۶۳ درجه، یعنی تقریباً رو به غرب).
• نزدیک‌ترین مرکز استان به مکه بوشهر است (حدود ۱٬۳۸۷ کیلومتر) و دورترین، مشهد (حدود ۲٬۵۲۹ کیلومتر).

روش ۱: قبله‌نمای گوشی یا قبله‌نمای عقربه‌ای

بیشتر گوشی‌ها حسگر مغناطیسی دارند و اپلیکیشن‌های قبله‌نما با آن کار می‌کنند. برای دقت بیشتر:

1. گوشی را از قاب فلزی یا آهن‌ربادار (پایه‌های مغناطیسی خودرو) دور کنید.
2. حسگر را کالیبره کنید: گوشی را چند بار در هوا به شکل عدد ۸ بچرخانید.
3. از کنار وسایل فلزی بزرگ، یخچال، رادیاتور، بلندگو و تیرآهن ساختمان فاصله بگیرید؛ این‌ها می‌توانند عقربه را ده‌ها درجه منحرف کنند.
4. گوشی را صاف و افقی نگه دارید.

نکتهٔ مهم: قطب‌نما شمال مغناطیسی را نشان می‌دهد، نه شمال جغرافیایی. در ایران شمال مغناطیسی در حال حاضر حدود ۴ تا ۶ درجه به سمت شرق منحرف است. بیشتر اپلیکیشن‌ها این «انحراف مغناطیسی» را خودکار اصلاح می‌کنند، اما اگر با قطب‌نمای عقربه‌ای کار می‌کنید، این چند درجه را در نظر بگیرید.

روش ۲: قبله‌یاب نقشه‌ای در مرورگر

ابزارهای قبله‌یاب مبتنی بر نقشه (مثل Qibla Finder گوگل) خطی از محل شما تا کعبه روی نقشهٔ ماهواره‌ای می‌کشند. چون این روش به حسگر مغناطیسی وابسته نیست، برای پیدا کردن جهت در خانه کافی است خط را با دیوارها، خیابان یا ساختمان‌های اطراف مقایسه کنید. این روش در ساختمان‌های بتنی که قطب‌نما در آن‌ها خطا می‌کند، دقیق‌تر است.

روش ۳: سایهٔ ظهر شرعی

در ایران (که در نیمکرهٔ شمالی و بالای مدار رأس‌السرطان است)، در لحظهٔ اذان ظهر خورشید دقیقاً در جهت جنوب جغرافیایی است و سایهٔ یک میلهٔ عمودی دقیقاً رو به شمال می‌افتد. پس:

1. ساعت اذان ظهر امروز شهرتان را از صفحهٔ اوقات شرعی ببینید (مثلاً اذان ظهر تهران).
2. در همان لحظه سایهٔ یک میله یا لبهٔ عمودی را علامت بزنید؛ این خط، شمال-جنوب جغرافیایی است.
3. از جهت جنوب، به اندازهٔ «زاویهٔ قبله منهای ۱۸۰» به سمت غرب بچرخید. برای تهران: ۲۱۸ − ۱۸۰ = ۳۸ درجه غربی‌تر از جنوب.

روش ۴: روزهایی که خورشید بالای کعبه است

سالی دو بار، خورشید در ظهر مکه دقیقاً از بالای کعبه می‌گذرد: حدود ۷ خرداد و ۲۵ تیر. در این لحظه (به وقت ایران حدود ساعت ۱۲:۴۸ در خرداد و ۱۲:۵۷ در تیر)، اگر رو به خورشید بایستید، دقیقاً رو به قبله‌اید؛ و سایهٔ هر جسم عمودی دقیقاً در خلاف جهت قبله می‌افتد. این ساده‌ترین روش برای علامت‌گذاری دائمی جهت قبله در خانه یا مسجد است.

روش ۵: مسجد محله

محراب مساجد معمولاً با دقت قبله‌یابی ساخته می‌شود. اگر از جهت قبلهٔ خانه مطمئن نیستید، جهت محراب نزدیک‌ترین مسجد را با جهت خیابان‌ها مقایسه کنید. فهرست مساجد و اماکن مذهبی هر شهر در ایران‌گاه موجود است؛ مثلاً اماکن مذهبی تهران یا مشهد.

چقدر خطا در جهت قبله قابل‌قبول است؟

بسیاری از فقها انحراف اندک در جهت قبله را، در حدی که عرفاً «رو به قبله» گفته شود، اشکال‌دار نمی‌دانند و در صورت تلاش برای یافتن جهت و اشتباه سهوی، احکام خاصی بیان کرده‌اند. برای جزئیات، رسالهٔ مرجع تقلید خود را ببینید. از نظر عملی، دقت چند درجه‌ای که با روش‌های بالا به‌دست می‌آید کاملاً کافی است.

چرا جهت قبله در شهرهای ایران متفاوت است؟

کعبه در جنوب‌غرب ایران است. هرچه شهر شمالی‌تر و غربی‌تر باشد (مثل ماکو، خوی و ارومیه)، کعبه بیشتر در جهت جنوب قرار می‌گیرد؛ و هرچه شهر جنوبی‌تر و شرقی‌تر باشد (مثل چابهار، ایرانشهر و زاهدان)، کعبه بیشتر به سمت غرب می‌رود. همچنین چون زمین کروی است، کوتاه‌ترین مسیر (دایرهٔ عظیمه) با خط مستقیم روی نقشه‌های تخت کمی فرق دارد؛ برای همین کشیدن خط با خط‌کش روی نقشهٔ کاغذی همیشه دقیق نیست.

برای دیدن ساعت اذان شهرها هم ساعت غروب آفتاب امروز در شهرهای ایران و اذان صبح چه ساعتی است؟ را ببینید؛ و اگر به آغاز ماه رمضان نزدیک می‌شویم، ماه رمضان ۱۴۰۵ و اوقات سحر و افطار جدول سحر و افطار را دارد.

بیشتر بخوانید در ایران‌گاه

• ساعت غروب آفتاب امروز در شهرهای ایران
• اذان صبح چه ساعتی است؟
• اوقات شرعی چگونه محاسبه می‌شود؟
• فرق غروب آفتاب و اذان مغرب
• ماه رمضان ۱۴۰۵ و اوقات سحر و افطار
• شب یلدا ۱۴۰۵؛ طول شب در شهرهای ایران
• راهنمای خواندن وضعیت هوا و پیش‌بینی
• استان‌های ایران و مراکز آن‌ها
• اوقات شرعی و جهت قبلهٔ شهرها
• مساجد و اماکن مذهبی شهرهای ایران

منابع

• Google Qibla Finder
• NOAA: ماشین‌حساب انحراف مغناطیسی
• محاسبهٔ جهت و فاصله روی دایرهٔ عظیمه (Movable Type Scripts)

صفحه‌ها و مطالب مرتبط در ایران‌گاه

• اذان ظهر چه زمانی است؟
• هواشناسی ایران
• هوای مشهد در هر فصل
• هوای اصفهان در هر فصل
• هوای شیراز در هر فصل