نام
درباره ریشه نام زنجان نظرات گوناگونی وجود دارد. برخی آن را معرب «زنگان» می‌دانند و برخی دیگر معتقدند این نام از «زندگان» (به معنی اهل کتاب زند) گرفته شده است. حمدالله مستوفی، مورخ نامدار، بنای اولیه شهر را به اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسله ساسانی نسبت می‌دهد و نام نخستین آن را «شهین» ذکر کرده است. در دوره قاجار نیز به دلیل وجود پنج بلوک اصلی (زنجانرود، ابهررود، خرارود، سجاسرود و ایجرود) به این منطقه «خمسه» می‌گفتند.
لقب‌ها و عناوین
زنجان با افتخار به القاب متعددی مزین است که هر یک گوشه‌ای از هویت آن را روایت می‌کند:
- شهر شیخ اشراق
- پایتخت شور و شعور حسینی
- شهر جهانی صنایع دستی فلزی و ملیله
- قطب برق و الکترونیک ایران
- قطب صنعت پرورش ماهی‌های سردابی و بزرگ‌ترین مرکز تولید قزل‌آلا در کشور
تاریخ
پیش از اسلام
موقعیت استراتژیک زنجان بر سر راه ابریشم و تجارت، آن را از دوران ساسانیان به شهری مهم تبدیل کرد. یعقوبی، مورخ و جغرافیدان، از زنجان به عنوان یکی از پانزده شهرستان بخش آذربایگان در زمان خسرو اول ساسانی یاد کرده است.
پس از اسلام
فتح زنجان در زمان خلافت عثمان و به دست «برا بن عازب» انجام شد. این شهر به دلیل مقاومت‌های مردمی، «دشوارگشا» توصیف شده است. در دوره سلجوقیان، زنجان رونق یافت و به یکی از مراکز مهم تجاری و شهری تبدیل شد. اما اوج شکوه زنجان در دوره ایلخانان مغول بود. با انتخاب سلطانیه به پایتختی توسط سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) و گرویدن او به تشیع، زنجان به مرکز مهمی برای ترویج این مذهب تبدیل شد.
متأسفانه، زنجان در طول تاریخ بارها طعم تلخ ویرانی را چشید. حمله مغول در سال ۶۲۸ هجری و یورش تیمور لنگ در نیمه دوم سده هشتم هجری، شهر را با خاک یکسان کرد. سفرنامه‌نویسانی مانند شاردن و کلاویخو، زنجان را تا اواخر سده نهم هجری، شهری ویرانه و غیرمسکونی توصیف کرده‌اند.
احیای زنجان از دوره صفویه آغاز شد. با آرامش نسبی، شهر بازسازی شد و حصار قدیمی آن که از آثار سلجوقیان بود، مرمت گردید. در دوره قاجار، زنجان به اوج شکوفایی خود رسید و به مرکز ایالت جدید «خمسه» تبدیل شد. در این دوره، بناهای باشکوهی مانند بازار بزرگ زنجان (طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران) احداث گردید.
زنجان در دوره معاصر نیز شاهد رویدادهای مهمی مانند شورش بابیان (به رهبری حجت زنجانی)، نهضت مشروطیت و درگیری‌های فرقه دموکرات آذربایجان بوده است.
وضعیت طبیعی
جغرافیا
زنجان در فاصله ۳۳۰ کیلومتری تهران و بر سر راه ارتباطی تهران به تبریز واقع شده است. این شهر با ارتفاع متوسط ۱۶۶۳ متر از سطح دریا، در میان دو رشته کوه موازی قرار گرفته و از شمال به استان‌های آذربایجان شرقی و اردبیل، از شرق به طارم و ابهر، از جنوب به ایجرود و خدابنده و از غرب به ماه‌نشان محدود می‌شود.
رودخانه‌ها
- قزل‌اوزن: طولانی‌ترین رودخانه غرب ایران که به دلیل حمل خاک رس قرمز رنگ، به این نام (رودخانه سرخ) معروف شده است.
- زنجان‌چای: رودخانه اصلی شهر که از ارتفاعات سلطانیه سرچشمه می‌گیرد و در نزدیکی روستای رجین به قزل‌اوزن می‌پیوندد.
دشت آهوان
دشت سهرین زنجان، آخرین زیستگاه آهوی ایرانی در شمال غرب کشور است و به عنوان منطقه حفاظت شده تحت مدیریت سازمان محیط زیست قرار دارد.
اقلیم
زنجان دارای آب و هوای خشک و سرد کوهستانی است. زمستان‌های طولانی و سرد با دمای زیر صفر و تابستان‌های معتدل از ویژگی‌های آن است. زنجان به عنوان پاک‌ترین شهر ایران (کمترین آلودگی هوا) و سردترین مرکز استان کشور شناخته می‌شود.
گسل‌ها
شهر زنجان در محاصره دو گسل فعال اصلی، یعنی گسل تبریز و گسل سلطانیه قرار دارد. این موضوع اهمیت رعایت اصول ایمنی و مقاوم‌سازی ساختمان‌ها را دوچندان می‌کند.
چمن سلطانیه
چمن طبیعی سلطانیه با مساحت ۳۵ کیلومتر مربع، مرتفع‌ترین منطقه فلات زنجان-ابهر است. این چراگاه طبیعی با چشم‌اندازهای زیبا، به دلیل شیب کم و آب زیرزمینی بالا شکل گرفته و نقش مهمی در انتخاب سلطانیه به عنوان پایتخت ایلخانان داشته است.
اقتصاد
صنعت و معدن
زنجان از قطب‌های معدنی ایران است و ۳۵ نوع ماده معدنی در آن یافت می‌شود. این استان به عنوان قطب روی کشور شناخته می‌شود و ۹۰ درصد کارخانجات حوزه روی در آن مستقر هستند. همچنین زنجان در صنعت تجهیزات برق فشار قوی (با شرکت‌های ایران ترانسفو و پارس سوئیچ) و نساجی (به عنوان یکی از چهار استان برتر) جایگاه ویژه‌ای دارد.
بازرگانی
بازار بزرگ زنجان به عنوان مرکز اقتصادی شهر، با ۱۱ هکتار مساحت و ۱۵ سرا، طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران است. ساخت آن در سال ۱۲۰۵ هجری قمری آغاز و در سال ۱۲۱۳ به پایان رسید.
صنایع دستی قلب تپنده اقتصاد زنجان است. ملیله‌کاری با قدمتی بیش از هزار سال، چارق‌دوزی، چاقوسازی، مسگری و فرش‌بافی از مهم‌ترین هنرهای این شهر هستند. چاقوی زنجان با ظرافت و قدرت برش بالا، شهرت جهانی دارد.
ترابری
حمل و نقل جاده‌ای
زنجان به دلیل قرارگیری در مسیر کریدورهای بین‌المللی (AH1 و کریدور جنوبی آلتید و جاده ابریشم)، از اهمیت ترانزیتی بالایی برخوردار است و ایران را به ترکیه و اروپا متصل می‌کند.
حمل و نقل ریلی
ایستگاه راه‌آهن زنجان در مسیر راه‌آهن سراسری، مرکز و شرق ایران را به شمال غرب و از آنجا به روسیه و اروپا پیوند می‌دهد.
فرودگاه
فرودگاه زنجان در ۱۵ کیلومتری شمال غرب شهر واقع شده و قابلیت پذیرش هواپیماهای پهن پیکر را دارد. پروازهای داخلی به مقصد مشهد و پروازهای خارجی (عمره و تمتع) از این فرودگاه انجام می‌شود.
آثار تاریخی
زنجان مملو از آثار تاریخی ارزشمند است که هر یک روایتگر بخشی از تاریخ پرفراز و نشیب این شهر هستند:
- بازار بزرگ زنجان
- عمارت دارایی (موزه هنرهای سنتی)
- مجموعه تاریخی ذوالفقاری (موزه باستان‌شناسی و مردان نمکی)
- مجموعه تاریخی رختشویخانه (تنها بنای جهان با کاربری رختشویی بانوان)
- دبیرستان شریعتی (مهد پرورش بزرگان)
مردم‌شناسی
زبان
زبان مردم زنجان ترکی آذربایجانی با لهجه زنجانی و فارسی است. مطالعات نشان می‌دهد که در گذشته زبان مردم این منطقه فارسی بوده، اما با هجوم اقوام ترک به مرور زمان، زبان ترکی در این منطقه رواج یافته است.
دین
اکثریت قریب به اتفاق مردم زنجان، شیعه دوازده امامی هستند. حسینیه اعظم زنجان، یکی از بزرگ‌ترین مراکز مذهبی جهان تشیع، در این شهر قرار دارد. مراسم عزاداری محرم در زنجان، به ویژه دسته حسینیه اعظم در روز هشتم محرم، با حضور نیم تا یک میلیون نفر، به عنوان دومین قربانگاه جهان اسلام و بزرگ‌ترین دسته عزاداری جهان شناخته می‌شود.
مراکز تفریحی
- مجموعه تفریحی گاوازنگ (ائل داغی): تفرجگاه کوهستانی با امکانات رفاهی و تفریحی متنوع
- پارک جنگلی ارم: دارای موزه تاریخ طبیعی
- پارک ملت: بزرگ‌ترین پارک شهر
صنایع دستی و سوغات
- ملیله‌کاری (شهره جهانی)
- چاقوی زنجان
- چاروق (کفش سنتی زنانه)
- فرش زنجان (با طرح ریز ماهی)
- مسگری
روستاهای شهرستان زنجان
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان زنجان ۲۴۵ آبادی در ۱۲ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۱۹۹ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۷۹٬۲۳۹ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان زنجان ببینید.
دهستان‌های شهرستان زنجان
- دهستان قره پشتلوبالا — بخش قره پشتلو، ۳۸ آبادی، ۱۲٬۶۴۰ نفر جمعیت
- دهستان معجزات — بخش مرکزی، ۲۳ آبادی، ۱۲٬۰۱۰ نفر جمعیت
- دهستان بناب — بخش مرکزی، ۳۸ آبادی، ۱۰٬۸۹۴ نفر جمعیت
- دهستان زنجانرودپایین — بخش زنجانرود، ۴۶ آبادی، ۱۰٬۳۳۱ نفر جمعیت
- دهستان زنجانرودبالا — بخش مرکزی، ۲۵ آبادی، ۱۰٬۲۵۷ نفر جمعیت
- دهستان بوغداکندی — بخش مرکزی، ۱۲ آبادی، ۵٬۹۴۷ نفر جمعیت
- دهستان قلتوق — بخش مرکزی، ۱۰ آبادی، ۵٬۲۸۹ نفر جمعیت
- دهستان چایپاره پایین — بخش زنجانرود، ۱۳ آبادی، ۴٬۶۳۲ نفر جمعیت
- دهستان تهم — بخش مرکزی، ۱۰ آبادی، ۳٬۴۹۷ نفر جمعیت
- دهستان قره پشتلوپایین — بخش قره پشتلو، ۲۲ آبادی، ۲٬۳۲۳ نفر جمعیت
- دهستان چایپاره بالا — بخش زنجانرود، ۷ آبادی، ۱٬۲۱۹ نفر جمعیت
- دهستان غنی بیگلو — بخش زنجانرود، ۱ آبادی، ۲۰۰ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان زنجان
- روستای دیزج‌آباد — دهستان بناب، ۳٬۶۸۸ نفر
- روستای سهرین — دهستان قره پشتلوبالا، ۲٬۳۱۹ نفر
- روستای ارمغانخانه — دهستان قره پشتلوبالا، ۱٬۸۶۴ نفر
- روستای رجعین — دهستان زنجانرودپایین، ۱٬۸۴۹ نفر
- روستای چورزق — دهستان معجزات، ۱٬۵۳۸ نفر
- روستای مشکین — دهستان قره پشتلوبالا، ۱٬۳۲۴ نفر
- روستای ینگیجه — دهستان زنجانرودبالا، ۱٬۲۹۴ نفر
- روستای قلتوق — دهستان قلتوق، ۱٬۲۹۲ نفر
- روستای اژدهاتو — دهستان معجزات، ۱٬۲۷۶ نفر
- روستای تهم — دهستان تهم، ۱٬۲۱۱ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی زنجان
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۱۵۰ شعبه از ۲۲ بانک در شهرستان زنجان فعال است که ۲۴ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های زنجان بانک ملی ایران با ۳۲ شعبه، بانک سپه با ۲۹ شعبه و بانک تجارت با ۱۴ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در زنجان
- شعب بانک ملی ایران در زنجان — ۳۲ شعبه، ۲۴ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در زنجان — ۲۹ شعبه
- شعب بانک تجارت در زنجان — ۱۴ شعبه
- شعب بانک مسکن در زنجان — ۱۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در زنجان — ۱۲ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در زنجان — ۱۲ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در زنجان — ۱۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در زنجان — ۶ شعبه
- شعب پست بانک ایران در زنجان — ۳ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در زنجان — ۳ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در زنجان — ۳ شعبه
- شعب بانک پارسیان در زنجان — ۲ شعبه
- شعب بانک سینا در زنجان — ۲ شعبه
- شعب بانک دی در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک کارآفرین در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک گردشگری در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک سامان در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در زنجان — ۱ شعبه
- شعب بانک شهر در زنجان — ۱ شعبه
بیمارستان‌های زنجان
در ایران‌گاه ۱۳ بیمارستان از شهرستان زنجان ثبت شده است که ۱ مورد از آن‌ها بیمارستان تخصصی‌اند و مجموعاً ۱٬۳۶۹ تخت فعال دارند.
- بیمارستان آیت اله موسوی زنجان — عمومی، ۵۴۵ تخت فعال
- بیمارستان ولیعصر (عج) زنجان — عمومی، ۳۵۷ تخت فعال
- بیمارستان امام حسین (ع) زنجان — عمومی، ۱۶۱ تخت فعال
- بیمارستان شهید دکتر بهشتی زنجان — تخصصی روانپزشکی، ۱۳۸ تخت فعال
- بیمارستان بهمن زنجان — عمومی، ۱۳۲ تخت فعال
- بیمارستان ارتش (554 منطقه ای) زنجان — عمومی، ۳۶ تخت فعال
- کلینیک ویژه البرز (غیرفعال) — عمومی
- کلینیک ویژه امین (غیرفعال) — عمومی
- کلینیک ویژه شفیعیه — عمومی
- کلینیک ویژه مرکز درمانی آیت ا... موسوی — عمومی
- کلینیک ویژه مرکز درمانی حضرت ولیعصر (عج) — عمومی
- کلینیک ویژه مرکز درمانی شهید بهشتی — عمومی
- کلینیک ویژه هفت تیر (غیرفعال) — عمومی
دانشگاه‌های زنجان
در ایران‌گاه معرفی کامل ۲ دانشگاه دولتی شهرستان زنجان ثبت شده است که قدیمی‌ترین آن‌ها دانشگاه زنجان با تاسیس در سال ۱۳۵۴ است.
در صفحه‌ی هر دانشگاه، دانشکده‌ها، رشته‌ها، شرایط پذیرش، خوابگاه‌ها، امکانات رفاهی و راه‌های ارتباطی آن را می‌بینید.
- دانشگاه زنجان — تاسیس ۱۳۵۴، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
- دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان — تاسیس ۱۳۷۰، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
فهرست همه‌ی دانشگاه‌های کشور در صفحه‌ی دانشگاه‌های ایران در دسترس است.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ زنجان
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر