پیشینه نام
نام تاریخی این شهر «واشت» بوده که در گذر زمان با حذف حرف «ت» به «واش» تبدیل شده است. در زبان بلوچی، «واش» برگرفته از واژه «وَش» به معنای شیرین و خوش است. منابع تاریخی از شهری به نام «واشت» در دوره ساسانیان در محدوده خاش امروزی یاد کرده‌اند که نشان‌دهنده ریشه عمیق این نام در تاریخ پیش از اسلام است. در سال ۱۳۰۸، با ارتقای جایگاه استانی این منطقه، نام آن به «خاش» تغییر یافت.
تاریخچه
خاش امروزی در نزدیکی شهر قدیمی‌ای قرار دارد که پیش از حکومت نادرشاه شکل گرفته بود. در دوره ساسانیان، منطقه‌ای به نام «وَشت» در بلوچستان کنونی وجود داشت که نشان از قدمت باستانی این خطه دارد. در دوران معاصر، خاش تحت کنترل خان‌های محلی بلوچ بود، اما پس از قرارداد گلداسمیت در سال ۱۸۷۱، نیمه غربی بلوچستان تحت سلطه قاجار درآمد. در عصر قاجار، خاش به عنوان مرکز بلوچستان در استان کرمان و بلوچستان شناخته می‌شد و قشون قاجار و سپس پهلوی در آن مستقر بودند. از سال ۱۳۰۷ تا ۱۳۲۶، خاش در اختیار نظامیان بود و همه فرمانداران و بخشداران نظامی بودند. پس از تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در سال ۱۳۲۶، زاهدان از خاش جدا شد و به مرکزیت رسید، اما خاش تا پیش از رونق زاهدان، اهمیت بیشتری داشت.
جغرافیا
شهرستان خاش بیشتر به خاطر تیپ ۲۸۸ زرهی سلیمان هاشمزهی نزاجا، مرکز آموزش ۰۸ ابراهیم نوری و کوه نیمه‌فعال تفتان شناخته می‌شود. این شهر بلوچ‌نشین در مرکز بلوچستان با آب و هوایی سرد و کوهستانی قرار دارد. کارخانه بزرگ سیمان خاش، قدیمی‌ترین کارخانه سیمان در جنوب شرق ایران است. کشاورزی در روستاهای پیرامون در گذشته بیشتر توسط مهاجران یزدی انجام می‌گرفت. پس از انقلاب ۱۳۵۷، خاش به یکی از مراکز مهم مهاجرپذیر شرق ایران تبدیل شد، به طوری که در سال ۱۳۶۵، بیش از یک‌ششم جمعیت شهر را مهاجران تشکیل می‌دادند.
جمعیت‌شناسی
مردم خاش از قوم بلوچ هستند که در مرزهای چندین کشور زندگی می‌کنند. بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت این شهر ۵۶٬۵۸۴ نفر (۱۴٬۳۸۴ خانوار) بوده است.
زبان و مذهب
اکثر مردم شهرستان خاش به زبان بلوچی (گویش‌های سرحدی و مکرانی) صحبت می‌کنند. مذهب اکثریت اهل سنت حنفی است و اقلیتی از شیعیان نیز در شهر حضور دارند که بیشتر آنان غیربومی (نظامیان، کارمندان دولتی و مهاجران از سایر استان‌ها) هستند. خاش ششمین شهر بزرگ استان است و سالانه حدود ۵۰۰۰ نفر به آن مهاجرت می‌کنند که نزدیک به ۱۰۰۰ نفر از خارج استان هستند. اکثر مهاجران خارج از استان شیعه‌مذهبند و این باعث شکل‌گیری اقلیت شیعه در شهر شده است.
آداب و رسوم
زندگی قوم بلوچ آمیخته با باورهای سنتی دیرینه است و کمتر مراسمی بدون موسیقی برگزار می‌شود. در موسیقی محلی، آوازهایی مانند «نازینک» در عروسی‌ها و «نعت» در مدح پیامبر اسلام خوانده می‌شود. برخی از آیین‌های شاخص عبارتند از:
- لیکو و زهیروک: آوازهایی در سوگ یا فراق عزیزان که ابتدا توسط زنان در کارهای روزمره خوانده می‌شد و امروزه مردان با همراهی قیچک (سرود) اجرا می‌کنند.
- شعر: آوازهایی با مضامین حماسی، عشقی، تاریخی و پندآموز، مانند داستان‌های درگیری با قشون انگلیس، جیندخان، میرقنبر و چاکر و گوهرام.
لباس مردان بلوچ شامل پیراهن بلند و یقه‌باز، شلوار گشاد، دستار (لنگ) و جلیقه (باسکت) و گاهی کلاه است. لباس زنان نیز پیراهن بلندی است که با سوزندوزی در سرآستین، جیب (گپتان)، دم پا و سرسینه تزئین می‌شود.
اقتصاد و زیرساخت‌ها
حمل و نقل
شهر خاش در میانه جاده ایرانشهر به زاهدان قرار دارد و به دلیل موقعیت استراتژیک، از دیرباز مرکز اداری بلوچستان بوده است. ایستگاه راه‌آهن خاش در مسیر راه‌آهن چابهار – زاهدان واقع شده که دسترسی به این منطقه را آسان‌تر می‌کند.
خط لوله آب دریای عمان
خاش در مسیر خط لوله انتقال آب شیرین‌سازی‌شده از دریای عمان به شرق ایران قرار دارد که آب مورد نیاز صنایع را تأمین می‌کند. آب شرب شهر نیز از سد کارواندر تأمین می‌شود.
صنایع
مردم خاش در صنایع غذایی، کشاورزی، صنایع معدنی (به ویژه سیمان و سنگ آهن)، صنایع دستی و تجارت با پاکستان (و قاچاق سوخت) فعالیت دارند. صنایع دستی این شهر اوج هنر و فرهنگ بلوچ را به نمایش می‌گذارد و شامل موارد زیر است:
- سوزندوزی بلوچی
- حصیربافی
- گلیم‌بافی و قالی‌بافی
- پشتی و خورجین‌بافی
- سکه و آیینه‌دوزی
- پرده‌بافی
- زرگری
- سیاه چادر بافی
- نمد مالی
- منبت‌کاری
- پارچه‌بافی
- جواهرسازی
- خامه‌دوزی، سیاه‌دوزی و پریوار دوزی
- تولید ابزارآلات موسیقی و ساخت آویز دیواری
آموزش
دانشگاه آزاد اسلامی واحد خاش و دانشکده صنعت و معدن خاش (زیرمجموعه دانشگاه سیستان و بلوچستان) در این شهر فعال هستند. دانشکده صنعت و معدن از سال ۱۳۹۳ با رشته‌های مهندسی معدن، کامپیوتر و صنایع شروع به کار کرده و هدف آن تربیت نیروی متخصص برای توسعه صنعتی و معدنی منطقه است.
زیرساخت‌های بهداشتی
بیمارستان مجهز امام خمینی و چندین کلینیک تخصصی پزشکی در خاش خدمات درمانی ارائه می‌دهند.
سایر زیرساخت‌های شهری
دادگاه، مراکز متعدد پلیس و نیروهای انتظامی، امنیتی و نظامی، مسجد جامع خاش و تعداد زیادی مسجد کوچک در شهر وجود دارد.
جاذبه‌های گردشگری
خاش با طبیعت کوهستانی و تاریخی غنی، جاذبه‌های گردشگری متعددی دارد. کوه نیمه‌فعال تفتان، یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی منطقه است که چشمه‌های آب گرم و مناظر بکر آن گردشگران را مجذوب خود می‌کند. همچنین بافت تاریخی شهر و صنایع دستی منحصربه‌فرد بلوچ، از دیگر دلایل سفر به این منطقه است.
جمعه خونین خاش
در ۱۳ آبان ۱۴۰۱، در میانه اعتراضات سراسری ایران، درگیری‌هایی بین مردم معترض خاش و نیروی انتظامی رخ داد که به «جمعه خونین خاش» معروف شد. مولوی عبدالحمید، امام جمعه زاهدان، در بیانیه‌ای اعلام کرد دست‌کم ۱۸ نفر کشته و ده‌ها نفر زخمی شدند. عفو بین‌الملل نیز شمار کشته‌شدگان را ۱۸ نفر در یک روز اعلام کرد و نیروهای امنیتی را به استفاده از «گلوله‌های جنگی مرگبار» متهم کرد. با این حال، احتمال خرابکاری و سوءاستفاده گروهک جیش‌الظلم از این اعتراضات مردمی نیز مطرح شده است.
یورش نظامی به روستای گونیچ
در ۱۰ تیر ۱۴۰۴، نیروهای نظامی و امنیتی اطلاعات سپاه و نیروی انتظامی در غیاب مردان روستای گونیچ از توابع خاش، به خانه‌های روستاییان یورش بردند. این حمله منجر به دستگیری ۵۰ نفر، زخمی شدن ۱۱ زن و مرگ دو زن ۴۰ ساله به نام‌های «خان بی بی بامری» و «لال بی بی بامری» شد.
روستاهای شهرستان خاش
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان خاش ۳۰۷ آبادی در ۱۱ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۲۲۵ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۴۶٬۱۶۷ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان خاش ببینید.
دهستان‌های شهرستان خاش
- دهستان اسماعیل آباد — بخش مرکزی، ۱۰ آبادی، ۶٬۹۰۶ نفر جمعیت
- دهستان تفتان جنوبی — بخش نوک آباد، ۴۰ آبادی، ۶٬۳۹۴ نفر جمعیت
- دهستان پشتکوه — بخش مرکزی، ۲۷ آبادی، ۵٬۸۱۶ نفر جمعیت
- دهستان سنگان — بخش مرکزی، ۲۹ آبادی، ۵٬۰۶۹ نفر جمعیت
- دهستان کهنوک — بخش ایرندگان، ۴۴ آبادی، ۴٬۶۰۰ نفر جمعیت
- دهستان اسکل آباد — بخش نوک آباد، ۲۹ آبادی، ۳٬۶۹۸ نفر جمعیت
- دهستان ایرندگان — بخش ایرندگان، ۲۲ آبادی، ۳٬۶۶۶ نفر جمعیت
- دهستان نازیل — بخش نوک آباد، ۳۰ آبادی، ۳٬۶۶۰ نفر جمعیت
- دهستان گوهرکوه — بخش نوک آباد، ۳۶ آبادی، ۲٬۵۵۴ نفر جمعیت
- دهستان کارواندر — بخش مرکزی، ۲۱ آبادی، ۲٬۳۱۴ نفر جمعیت
- دهستان کوه سفید — بخش مرکزی، ۱۹ آبادی، ۱٬۴۹۰ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان خاش
- پادگان نظامی — دهستان اسماعیل آباد، ۵٬۱۰۱ نفر
- روستای ده پابید — دهستان اسکل آباد، ۱٬۳۱۶ نفر
- روستای افتخاراباد — دهستان اسماعیل آباد، ۱٬۲۱۲ نفر
- روستای کوته — دهستان تفتان جنوبی، ۹۲۱ نفر
- روستای ترشاب — دهستان سنگان، ۸۵۴ نفر
- روستای دادکان — دهستان ایرندگان، ۸۰۰ نفر
- روستای مارندگان — دهستان کهنوک، ۷۲۹ نفر
- روستای سنگان — دهستان سنگان، ۶۸۲ نفر
- روستای بیلری — دهستان پشتکوه، ۶۵۹ نفر
- روستای اسکل‌آباد — دهستان اسکل آباد، ۶۰۴ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی خاش
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۱۵ شعبه از ۱۰ بانک در شهرستان خاش فعال است که ۴ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های خاش بانک ملی ایران با ۴ شعبه و بانک سپه با ۳ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در خاش
- شعب بانک ملی ایران در خاش — ۴ شعبه، ۴ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در خاش — ۳ شعبه
- شعب بانک مسکن در خاش — ۱ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در خاش — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در خاش — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در خاش — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در خاش — ۱ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در خاش — ۱ شعبه
- شعب بانک تجارت در خاش — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در خاش — ۱ شعبه
بیمارستان‌های خاش
در ایران‌گاه ۲ بیمارستان از شهرستان خاش ثبت شده است که ۱ مورد از آن‌ها بیمارستان تخصصی‌اند و مجموعاً ۱۹۲ تخت فعال دارند.
- بیمارستان امام خمینی(ره)خاش — عمومی، ۱۹۲ تخت فعال
- بیمارستان امام خمینی خاش (بیمارستان) — تخصصی جراحی اعصاب
جاذبه‌های طبیعی خاش
یکی از جاذبه‌های طبیعی شناخته‌شده‌ی ایران در این شهرستان یا نزدیکی آن قرار دارد:
راهنمای کامل جاذبه‌های طبیعی ایران را در صفحه‌ی جغرافیای ایران ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ خاش
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر