ریشهشناسی نام
نام «خرمآباد» از دو واژه فارسی «خرم» (سرسبز) و «آباد» (آبادان) تشکیل شده و به معنای «جایی بسیار سرسبز و آباد» است. اما نام لری آن، یعنی خورمووه، داستان دیگری دارد. در گویش لری، «خور» مخفف خورشید و «مووه» به معنای فرو رفتن یا نشستن است. شکل قیفیمانند دره خرمآباد که در میان کوهها محصور شده، باعث شده نام لری آن به «محل فرورفتن خورشید» تعبیر شود. اگر مسافر این شهر باشید، میتوانید در هنگام غروب آفتاب، چه در داخل شهر و چه در فاصله ۵ تا ۱۰ کیلومتری آن، این منظره باشکوه فرورفتن خورشید در آغوش دره را با چشمان خود ببینید.
تاریخچه
پیش از اسلام
هسته اولیه شهر کنونی خرمآباد به تمدن کهن ایلام بازمیگردد. در این منطقه، شهری به نام خایدالو وجود داشته که یکی از شهرهای مهم تمدن ایلام بوده است. گفته میشود که شاپور دوم ساسانی، شهر شاپورخواست را بر خرابههای خایدالو بنا نهاد. این شهر در دوره ساسانیان به یکی از مهمترین شهرهای غرب ایران تبدیل شد و دژ شاپورخواست (همان فلکالافلاک امروزی) در همین دوران ساخته شد. شاپورخواست پس از حمله مغول به طور کامل تخریب شد، اما آثار به دست آمده از حفاریها نشان میدهد که این شهر از عمران و آبادانی قابل توجهی برخوردار بوده است.
پس از اسلام
پس از ویرانی شاپورخواست، مردم به تدریج به سمت غرب قلعه فلکالافلاک نقل مکان کردند و هسته اصلی شهر کنونی خرمآباد شکل گرفت. این شهر در دورههای مختلف تاریخی، از جمله پایتخت سلسلههای آل حسنویه و هزاراسپیان (اتابکان لر کوچک) بود. در دوره صفوی، خرمآباد اهمیت خود را حفظ کرد و شاهد ساخت بناهایی چون پل صفوی و مسجد جامع بود. با این حال، در اثر حمله سپاه عثمانی، شهر تقریباً ویران شد.
در دوره قاجار، خرمآباد به محلههای اطراف قلعه محدود بود و محلههایی مانند پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر از معروفترین محلات آن به شمار میرفتند. شهرداری خرمآباد در سال ۱۳۰۵ تأسیس شد و این شهر در سال ۱۳۴۶ به عنوان مرکز استان لرستان تعیین گردید. خرمآباد در طول جنگ ایران و عراق، به دلیل موقعیت راهبردی خود، بارها مورد حمله هوایی و موشکی قرار گرفت و پس از شهرهای آبادان، اهواز، دزفول و ایلام، پنجمین شهر ایران از نظر تعداد بمباران است.
جغرافیا
اقلیم
خرمآباد در مختصات ۳۳٫۴۸ شمالی و ۴۸٫۳۵ درجه شرقی و در ارتفاع ۱۱۴۷ متری از سطح دریا قرار دارد. این شهر دارای آب و هوایی مدیترانهای، معتدل و نیمهمرطوب است و از بارندگی فراوان، به ویژه در فصل بهار، برخوردار است. وجود منابع آبهای زیرزمینی و چشمههای درون شهری از نکات قابل توجه در جغرافیای این شهر است.
موقعیت طبیعی
خرمآباد یک شهر کوهستانی است که در میان درهای شکل گرفته است. اطراف آن را کوههایی مانند مخملکوه از شمال، سفیدکوه از غرب و کوه مدبه از شرق احاطه کردهاند. رودخانه خرمرود (با نام قدیمی گلال) از میان شهر میگذرد و به آن طراوت و زیبایی خاصی میبخشد. شهرستان خرمآباد دارای بیش از ۵۰۰ هزار هکتار مرتع است که بخش قابل توجهی از آن را جنگلهای بلوط زاگرس تشکیل میدهد. این جنگلها از با ارزشترین ذخایر جنگلی جهان محسوب میشوند.
مردمشناسی
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر خرمآباد ۳۷۳,۴۱۶ نفر و جمعیت شهرستان ۵۰۶,۴۷۱ نفر است. اهالی خرمآباد بخشی از مردم لر به شمار میآیند و این شهر بزرگترین شهر با جمعیت قوم لر در ایران است. زبان اصلی مردم، لری خرمآبادی است که یکی از گویشهای اصلی زبان لری و نزدیکترین گویش آن به زبان کردی محسوب میشود.
اقلیتهای مذهبی
خرمآباد در طول تاریخ میزبان اقلیتهای مذهبی مختلفی بوده است. یهودیان از حدود سال ۸۰۰ هجری قمری در این شهر ساکن شدند و در محله درب دلاکان و کوچهای به نام کوچه یهودیان زندگی میکردند. آنها به مشاغلی مانند بزازی، باغداری، زرگری و طبابت اشتغال داشتند. گورستان یهودیان در منطقهای به نام گورجیدو قرار داشت که امروز به محله مسکونی کوی فلسطین تبدیل شده است. دراویش سلسله شاه نعمتاللهی نیز از دیگر اقلیتهای مذهبی در خرمآباد هستند.
اقتصاد
اقتصاد خرمآباد بیشتر بر پایه کشاورزی، دامداری، باغداری، صنایع دستی و تا حدودی صنایع کارخانهای استوار است. از مهمترین صنایع فعال در شهر میتوان به پتروشیمی خرمآباد و شرکت صدر فولاد اشاره کرد. با این حال، نرخ بیکاری در این شهر، به ویژه در بین جوانان ۱۹ تا ۲۴ سال (۳۵.۵ درصد)، بالا است و بسیاری از کارخانههای قدیمی شهر به دلیل خصوصیسازی یا خروج از استان تعطیل شدهاند.
ساختار شهری
محلهها
خرمآباد امروزی ۳۷ محله، ۹ کوی و ۵ شهرک دارد. قدیمیترین محلههای شهر عبارتند از پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر که در غرب شهر و در نزدیکی فلکالافلاک قرار دارند. محله گلدشت بزرگترین محله و شمشیرآباد محله ورودی از سمت شرق است. مراکز خرید اصلی شهر در محلههای سبزهمیدان، شهدا، چهار راه بانک و چهار راه فرهنگ واقع شدهاند.
گردشگری
خرمآباد از سوی دفتر منطقهای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان نخستین شهر نمونه گردشگری ایران انتخاب شده است. این شهر در تعطیلات نوروز ۱۳۹۵ نیز یکی از هفت شهر برتر ایران در جذب گردشگر بود. جاذبههای گردشگری خرمآباد ترکیبی بینظیر از آثار تاریخی و طبیعی را ارائه میدهند.
آثار تاریخی
- قلعه فلکالافلاک (دژ شاپورخواست): نماد شهر خرمآباد و یکی از مهمترین آثار دوره ساسانیان. این قلعه بر فراز تپهای در بلندترین نقطه شهر واقع شده و با ۸ برج و مساحت ۵,۳۰۰ متر مربع، چشماندازی فوقالعاده به شهر دارد.
- پل شاپوری (پل شکسته): شاهکاری از معماری ساسانی با ۲۸ طاق که امروزه تنها ۶ طاق از آن باقی مانده است.
- مناره آجری: برجی به ارتفاع ۳۰ متر با قدمت ۹۰۰ سال که برای هدایت کاروانها به سمت شهر باستانی شاپورخواست استفاده میشده است.
- گرداب سنگی: سازهای دایرهای شکل از دوره ساسانیان که برای ساماندهی آب چشمه و انتقال آن به شهر ساخته شده است.
- سنگ نبشته: کتیبهای به خط کوفی که سند مالکیت چرای دامها را نشان میدهد.
- حمام گپ: حمامی تاریخی از دوره صفویه که امروز به یک مجموعه پذیرایی و فرهنگی تبدیل شده است.
- پل صفوی (پل گپ): پلی آجری با طول بیش از ۳۵۰ متر که شباهت زیادی به پل خواجوی اصفهان دارد.
جاذبههای طبیعی
- دریاچه کیو: یکی از زیباترین دریاچههای طبیعی ایران در دل شهر.
- پارک جنگلی شورآب: پارکی طبیعی در ۲۵ کیلومتری جنوب شهر با درختان انبوه بلوط.
- پارک جنگلی مخملکوه: پارکی به مساحت ۵۰۰ هکتار در شمال شهر.
- سرابها و چشمهها: متعدد و پرآب، که طراوت خاصی به شهر میبخشند.
موزهها
- موزه فلکالافلاک: موزهای مردمشناسی با ۱۲ سالن که آداب و رسوم مردم لر را به نمایش میگذارد.
رهآوردها (سوغات)
از مهمترین سوغات خرمآباد میتوان به نان ساجی (نان محلی)، لبنیات، کاک (شیرینی محلی)، ترخینه، عسل، گلیم، جاجیم و صنایع چوبی اشاره کرد.
ترابری
مسیرهای ارتباطی
خرمآباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار دارد و جادههای شماره ۳۵ و ۳۷ از آن عبور میکنند. آزادراه خرمزال به طول ۱۰۴ کیلومتر، این شهر را به اندیمشک متصل میکند.
فرودگاه
فرودگاه خرمآباد در جنوب شهر واقع شده و اولین هواپیما در سال ۱۳۰۴ در آن به زمین نشست.
راهآهن
خرمآباد در حال حاضر به شبکه ریلی متصل نیست، اما پروژه اتصال آن به راهآهن سراسری از طریق خط آهن دورود-خرمآباد در دست اجرا است که یکی از سختترین و فنیترین خطوط آهن کشور محسوب میشود.
فرهنگ
سینما
خرمآباد دارای دو سینما به نامهای استقلال (قدیمیترین سینمای شهر) و ارشاد است.
کتابخانه
این شهر دارای پنج کتابخانه عمومی است و پروژه ساخت کتابخانه مرکزی آن از سال ۱۳۸۵ آغاز شده است.
سوگواری
«آیین گِل» یا خَهرَّهگیری مراسمی سنتی در سوگواریهای مذهبی، به ویژه در روز عاشورا، است که در آن عزاداران خود را گلمالی میکنند.
ورزش
شهر خرمآباد دارای یک تیم فوتبال حرفهای به نام باشگاه فوتبال خیبر خرمآباد است که در لیگ آزادگان حضور دارد. همچنین نخستین دوره مسابقات جهانی کشتی پهلوانی در سال ۲۰۱۳ در این شهر برگزار شد.
آموزش
خرمآباد دارای ۶ مرکز آموزش عالی است که از مهمترین آنها میتوان به دانشگاه لرستان و دانشگاه علوم پزشکی لرستان اشاره کرد.
روستاهای شهرستان خرمآباد
بر اساس دادههای ایرانگاه، در شهرستان خرمآباد ۶۱۸ آبادی در ۲۲ دهستان و ۶ بخش ثبت شده است که ۴۹۲ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبتشدهی آنها ۱۲۱٬۸۹۰ نفر است. فهرست کامل را در صفحهی روستاهای شهرستان خرمآباد ببینید.
دهستانهای شهرستان خرمآباد
- دهستان کرگاه غربی — بخش مرکزی، ۳۰ آبادی، ۳۴٬۱۱۱ نفر جمعیت
- دهستان کرگاه شرقی — بخش مرکزی، ۲۴ آبادی، ۱۰٬۰۷۲ نفر جمعیت
- دهستان رباط — بخش مرکزی، ۴۳ آبادی، ۷٬۵۳۳ نفر جمعیت
- دهستان دوره — بخش دوره چگنی، ۳۱ آبادی، ۵٬۸۰۹ نفر جمعیت
- دهستان ده پیر — بخش مرکزی، ۱۸ آبادی، ۵٬۳۵۲ نفر جمعیت
- دهستان بیرانوندجنوبی — بخش چغلوندی، ۴۶ آبادی، ۵٬۱۴۵ نفر جمعیت
- دهستان ده پیرشمالی — بخش مرکزی، ۲۵ آبادی، ۵٬۱۳۹ نفر جمعیت
- دهستان کشکان — بخش دوره چگنی، ۱۳ آبادی، ۴٬۷۷۷ نفر جمعیت
- دهستان ویسیان — بخش ویسیان، ۲۴ آبادی، ۴٬۵۷۵ نفر جمعیت
- دهستان زاغه — بخش زاغه، ۳۷ آبادی، ۴٬۴۶۵ نفر جمعیت
- دهستان قایدرحمت — بخش زاغه، ۳۲ آبادی، ۴٬۴۰۵ نفر جمعیت
- دهستان تشکن — بخش دوره چگنی، ۱۹ آبادی، ۴٬۲۳۰ نفر جمعیت
- دهستان ازنا — بخش مرکزی، ۱۴ آبادی، ۴٬۱۰۵ نفر جمعیت
- دهستان شوراب — بخش ویسیان، ۲۸ آبادی، ۳٬۵۱۶ نفر جمعیت
- دهستان کاکاشرف — بخش مرکزی، ۲۹ آبادی، ۳٬۳۸۸ نفر جمعیت
- دهستان بیرانوندشمالی — بخش چغلوندی، ۲۹ آبادی، ۳٬۲۳۶ نفر جمعیت
- دهستان رازان — بخش زاغه، ۱۱ آبادی، ۲٬۹۹۵ نفر جمعیت
- دهستان سپیددشت — بخش پاپی، ۱۷ آبادی، ۲٬۶۴۴ نفر جمعیت
- دهستان گریت — بخش پاپی، ۲۶ آبادی، ۱٬۸۱۰ نفر جمعیت
- دهستان چم سنگر — بخش پاپی، ۳۲ آبادی، ۱٬۸۰۱ نفر جمعیت
- دهستان کشور — بخش پاپی، ۴۷ آبادی، ۱٬۵۰۳ نفر جمعیت
- دهستان تنگ هفت — بخش پاپی، ۴۳ آبادی، ۱٬۲۷۹ نفر جمعیت
پرجمعیتترین روستاهای شهرستان خرمآباد
- روستای ماسور — دهستان کرگاه غربی، ۱۵٬۰۸۳ نفر
- روستای ده محسن — دهستان کرگاه غربی، ۳٬۲۶۷ نفر
- روستای دارایی — دهستان کرگاه شرقی، ۲٬۷۲۶ نفر
- روستای تلوری سفلی — دهستان کرگاه غربی، ۱٬۹۶۴ نفر
- روستای رازان — دهستان رازان، ۱٬۷۵۷ نفر
- روستای تلوری علیا — دهستان کرگاه غربی، ۱٬۴۸۵ نفر
- روستای چغاخندق — دهستان کرگاه غربی، ۱٬۴۶۶ نفر
- روستای سهیل بیگی — دهستان کرگاه غربی، ۱٬۳۹۴ نفر
- روستای بدرابادسفلی — دهستان کرگاه غربی، ۱٬۲۹۳ نفر
- روستای ایمانآباد — دهستان ازنا، ۱٬۲۸۲ نفر
بانکها و شعب بانکی خرمآباد
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۱۳۸ شعبه از ۲۳ بانک در شهرستان خرمآباد فعال است که ۲۱ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبهترین بانکهای خرمآباد بانک ملی ایران با ۳۴ شعبه، بانک سپه با ۲۸ شعبه و بانک کشاورزی با ۱۳ شعبه هستند.
فهرست شعب بانکها در خرمآباد
- شعب بانک ملی ایران در خرمآباد — ۳۴ شعبه، ۲۱ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در خرمآباد — ۲۸ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در خرمآباد — ۱۳ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در خرمآباد — ۱۲ شعبه
- شعب بانک ملت در خرمآباد — ۹ شعبه
- شعب بانک تجارت در خرمآباد — ۹ شعبه
- شعب بانک مسکن در خرمآباد — ۸ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در خرمآباد — ۵ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه مهر ایران در خرمآباد — ۴ شعبه
- شعب پست بانک ایران در خرمآباد — ۲ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در خرمآباد — ۲ شعبه
- شعب بانک دی در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک کارآفرین در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک گردشگری در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه رسالت در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک سامان در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک شهر در خرمآباد — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در خرمآباد — ۱ شعبه
بیمارستانهای خرمآباد
در ایرانگاه ۲۲ بیمارستان از شهرستان خرمآباد ثبت شده است که ۴ مورد از آنها بیمارستان تخصصیاند و مجموعاً ۱٬۶۰۹ تخت فعال دارند.
- بیمارستان شهید رحیمی — عمومی، ۳۷۲ تخت فعال
- بیمارستان شهدای عشایر خرم آباد — عمومی، ۳۱۵ تخت فعال
- بیمارستان شفا خرم آباد — عمومی، ۲۲۴ تخت فعال
- بیمارستان 256 تختخوابی تامین اجتماعی — عمومی، ۱۹۶ تخت فعال
- بیمارستان آیت الله مدنی — عمومی، ۱۳۵ تخت فعال
- بیمارستان مهر خرم آباد — تخصصی روانپزشکی، ۱۳۰ تخت فعال
- بیمارستان توحید خرم آباد — عمومی، ۶۳ تخت فعال
- بیمارستان اعصاب و روان پل کرگانه خرم آباد — عمومی، ۴۷ تخت فعال
- بیمارستان حضرت ابو الفضل — تخصصی روانپزشکی، ۳۵ تخت فعال
- بیمارستان تخصصی زنان باختر خرم آباد — عمومی، ۲۸ تخت فعال
- بیمارستان 525 منطقه ای ارتش خرم آباد — عمومی، ۲۴ تخت فعال
- بیمارستان ایران خرم اباد — عمومی، ۲۲ تخت فعال
- بیمارستان شجاع خرم آباد — عمومی، ۱۶ تخت فعال
- کلینیک ناباروری جهاد دانشگاهی برکت — تخصصی زنان و زایمان، ۲ تخت فعال
- بیمارستان اطفال — عمومی
- بیمارستان امام خمینی سپید دشت — عمومی
- بیمارستان جایگزین عشایر — عمومی
- بیمارستان زنان و زایمان خیریه حاج کریم عسلی — تخصصی زنان و زایمان
- بیمارستان مهرگان خرماباد — عمومی
- کلینیک ویژه بعثت — عمومی
- کلینیک ویژه نگین دو — عمومی
- کلینیک ویژه نگین یک — عمومی