ریشهشناسی
نام بروجرد ریشه در تاریخ کهن ایران دارد. «گرد» در نام شهرهای ایرانی به معنای شهر و آبادی است. اشکانیان و ساسانیان شهرها را با پسوند «گرد» میساختند، مانند دارابگرد و سوسنگرد. برخی نام اصلی بروجرد را «ویروگرد» به معنای شهر ویرو، شاهزاده اشکانی، میدانند. اما معتبرترین نظریه، نام «پیروزگرد» را به پیروز ساسانی نسبت میدهد. سعید نفیسی نیز بروجرد را از شهرهای ساسانیان و مرکب از «بر» و «گرد» به معنای شهری پربرکت و پرمیوه دانسته است.
در کتابهای تاریخی از بروجرد با نامهایی چون بَروجرد، فلوجرد، اردکرد، یزدگرد و ولوگرد یاد شده است. امروزه، مردم محلی این شهر را در گویش بروجردی «وُوری یرد» و در لری خرمآبادی «وُروگرد» مینامند.
القاب و توصیفات شهر
بروجرد با القاب بسیاری شناخته میشود که هر کدام گوشهای از زیباییها و ویژگیهای آن را روایت میکنند:
- شهر سبز حضرت سلیمان: لقبی که مسعود میرزا ظلالسلطان به آن داده است.
- دارالسرور: به دلیل صفای بهاری شهر، توسط محمدتقیخان حکیم.
- دیار خانههای تاریخی: به دلیل وجود محلهها و خانههای تاریخی متعدد.
- زادگاه فرزانگان: به دلیل پرورش چهرههای سرشناس مذهبی، ادبی و علمی.
- پاریس کوچولو: لقبی که در سالهای اخیر به این شهر داده شده است.
میرزا حبیب قاآنی، شاعر عصر ناصری، پس از سفر به بروجرد، آب و هوای آن را چنین وصف کرده است: «...هوای لطیف و آب گوارا...»
پیشینه تاریخی
آثار پیش از تاریخ
در دشت سیلاخور، تپههای باستانی متعددی وجود دارد که از دورههای پیش از تاریخ تا قرن معاصر آباد بودهاند. تپه قرق در دهستان شیروان، با قدمت عصر مس، از مهمترین آنهاست. سفالهای کشف شده از این تپه، قدمت آن را با تپه گیان و کوهدشت لرستان همزمان میکند. تپه قلعه رومیان نیز در سه کیلومتری جنوب بروجرد، تا قرن نهم دارای اهمیت نظامی بوده است.
پیش از اسلام
بروجرد از شهرهای باستانی ایران است که ریشههای آن به پیش از اسلام بازمیگردد. برخی ساخت آن را به منوچهر از سلسله پیشدادیان نسبت میدهند، اما شواهد کافی از دوران ساسانیان موجود است. این شهر یکی از پایگاههای نظامی ایران در هنگام حمله اعراب و جنگ نهاوند بوده است.
منطقه سیلاخور در دوره مادها و هخامنشیان، محل قلعههای نظامی و ارتباطی متعددی بوده است. اشکانیان با تبدیل قلعه بروجرد به شهر، نخستین دوره رونق این شهر را رقم زدند. آنها این شهر را به افتخار ویرو، شاهزاده اشکانی، «ویروگرد» نامیدند.
پس از اسلام
پس از اسلام، بروجرد بخشی از ولایت جبال بود. در قرن سوم تا ششم، حموله، وزیر آل ابی دلف، به بازسازی بروجرد پرداخت و در آن منبری برپا کرد. در دوره سلجوقیان، بروجرد شهری مهم بود و اتفاقات تاریخی متعددی در آن رخ داد. در حمله مغولان، مردم این شهر قتلعام شدند. در دوره صفویه، بروجرد به صورت مستقل اداره میشد و لشکریان عثمانی بارها به آن حمله کردند.
تاریخ معاصر
در دوره قاجار، بروجرد به عنوان یک ولایت مستقل اداره میشد. حسامالسلطنه، فرزند فتحعلیشاه، بروجرد را مرکز حکمرانی خود بر لرستان و خوزستان قرار داد. در زمان جنگ ایران و عراق، بروجرد ۵۱ بار مورد حمله هوایی قرار گرفت و پذیرای جمعیت زیادی از جنگزدگان خوزستانی شد.
آثار تاریخی
بافت تاریخی بروجرد، بخش بزرگی از این شهر را تشکیل میدهد و بناهای تاریخی ارزشمندی در آن قرار دارند:
- مسجد جامع بروجرد: با قدمت ۱۲۰۰ سال، قدیمیترین بنای تاریخی شهر و نخستین مسجد ساخته شده پس از اسلام در غرب ایران. این مسجد بر روی یک آتشکده باستانی بنا شده است.
- امامزاده جعفر: از آثار دوره سلجوقیان.
- مسجد سلطانی: از بناهای دوره قاجار که به دستور فتحعلیشاه ساخته شده است.
- بازار قدیمی بروجرد: با راستههای پررونق و کاروانسراهای تاریخی.
- قلعه یزدگرد: بقایای قلعهای بر فراز کوه یزدگرد که محل آمادهسازی سپاهیان برای جنگ نهاوند بوده است.
خانههای تاریخی
در مطالعهای بین سالهای ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۱، بیش از ۲۰۰ خانه تاریخی در بروجرد شناسایی شد. متأسفانه، بسیاری از این خانهها در اثر زمینلرزه ۱۳۸۵ ویران شدند و امروزه تنها حدود ۴۰ خانه تاریخی باقی مانده که ۱۸ مورد از آنها به ثبت ملی رسیدهاند. قدیمیترین آنها، خانه حاتمی، به پیش از دوره زندیه بازمیگردد.
جغرافیا
بروجرد در دامنهٔ بلندترین دیوارهٔ زاگرس و در ارتفاع ۱۵۵۰ تا ۱۵۷۱ متری از سطح دریا واقع شده است. بلندترین نقطه شهرستان، قله کوه ولاش با ارتفاع ۳۶۲۳ متر در غرب شهر است. این شهر از سه جهت شرق، شمال و غرب به کوه ختم میشود و تنها در جهت جنوب و جنوب شرقی، دشت وسیع سیلاخور قرار دارد.
اقلیم
بروجرد دارای آب و هوای سرد کوهستانی با زمستانهای پرباران و سرد و تابستانهای معتدل است. تعداد روزهای یخبندان در برخی نقاط به بیش از ۷۰ روز میرسد. میزان باران سالیانه حدود ۵۰۰ میلیمتر است و میانگین دمای سالانه ۱۴.۶ درجه سانتیگراد است. به باور کارشناسان، اقلیم این شهرستان همعرض بسیاری از نقاط کشورهای اروپایی است.
بروجرد از شمال با ملایر و نهاوند، از شرق با شازند و اراک، از غرب با الشتر و از جنوب با خرمآباد و دورود همسایه است.
زمینلرزه
بروجرد از نقاط زلزلهخیز کشور است. در سده سیزدهم هجری قمری، زمینلرزهای با بزرگای ۷.۴ ریشتر در دشت سیلاخور، دستکم ۸۰۰۰ نفر کشته برجا گذاشت. زمینلرزه فروردین ۱۳۸۵ با قدرت ۶.۱ ریشتر نیز از جمله زمینلرزههای بزرگ این منطقه بود که باعث کشته شدن ۶۳ نفر و زخمی شدن بیش از ۱۴۵۰ نفر شد.
مردمشناسی
مردم
مردم بروجرد از قومیت لر هستند. سیفالدوله قاجار در سفرنامه خود و کتاب مردمشناسی ایران، مردم این شهر را لر معرفی کردهاند.
زبان
ساکنان شهر بروجرد با گویش بروجردی از زبان لری سخن میگویند. دانشنامه ایرانیکا و حسینعلی رزمآرا، گویش بروجردی را گویشی از زبان لری معرفی میکنند. رودیگر اشمیت، این گویش را به زبان پارسی میانه نزدیک میداند.
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان بروجرد ۳۲۶,۴۵۲ نفر و جمعیت شهر بروجرد ۲۳۴,۹۹۷ نفر بوده است. بر اساس آخرین آمار، ۱۲.۸٪ از جمعیت این شهرستان بالای ۶۰ سال هستند که بروجرد را در زمره شهرهای دارای جمعیت پیر قرار میدهد.
دین و مذهب
اکثر مردم بروجرد شیعه دوازده امامی هستند. اقلیتهای ارمنی و یهودی نیز در این شهر سکونت دارند. در گذشته، جمعیت یهودیان بروجرد بیش از ۱۵۰۰ نفر بوده و دارای کنیسه و حمام عمومی بودند.
فرهنگ
آداب و رسوم
مراسم سوگواری واقعه کربلا در بروجرد از تنوع و گستردگی زیادی برخوردار است:
- آئین سقاخانه: در این مراسم، خانوادههای بروجردی بخشی از خانه خود را سیاهپوش میکنند و شبهنگام با گشودن در و روشن کردن چراغ، از عزاداران پذیرایی میکنند. این آئین در سال ۱۳۹۱ در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است.
- خَرّهگیری: در صبح عاشورا، عزاداران گِل آماده شده را به لباس و صورت خود میمالند.
بازیهای بومی
بازیهای سنتی متعددی در بروجرد رواج داشته است که از جمله آنها میتوان به کفشکبازی، بغچهبازی، تنوربازی، شاهشاهکی، گولو بازی (تیله بازی) و الچوب اشاره کرد.
ورزش
بروجرد دارای مراکز ورزشی متعددی از جمله مجتمعهای ورزشی ولایت، تختی و استادیوم علی بیات است. ورزشهای مطرح در این شهر شامل بوکس، کشتی، ورزشهای رزمی و دو و میدانی است. احسان مهاجر شجاعی، احسان روزبهانی و آروین معظمی گودرزی از چهرههای ورزشی مطرح بروجرد هستند.
چاپ و نشر
نخستین روزنامه بروجرد و لرستان در دوره قاجار و در سال ۱۳۲۷ قمری با نام «بیضاء» منتشر شد.
کتابخانهها
قدیمیترین کتابخانه عمومی استان لرستان، کتابخانه «شهید باهنر» است که در سال ۱۳۳۸ در بروجرد ساخته شد. کتابخانه آیتالله محمد بروجردی نیز از کتابخانههای وابسته به آستان قدس رضوی است.
سینما
شهرستان بروجرد دارای دو سینما است که تنها سینمای «فلسطین» فعال است. این سینما در سال ۱۳۴۱ با عنوان «گرینسیتی» تأسیس شد و پس از بازسازی، در اسفند ۱۳۹۷ به صورت پردیس سینمایی بازگشایی شد.
تئاتر
مصطفی عبداللهی، از چهرههای برجسته تئاتر ایران، گروه تئاتر کوچه را در بروجرد تأسیس کرد. این گروه در سال ۱۳۹۳ به عنوان بهترین گروه سال اردیبهشت تئاتر ایران برگزیده شد.
اقتصاد
اقتصاد بروجرد مبتنی بر داد و ستد منطقهای، کشاورزی، دامپروری، خدمات اداری و تولید محصولات صنعتی و معدنی است. این شهر به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی، از مراکز تجاری مهم منطقه بوده است.
صنایع
بروجرد با ۳۵۴ واحد صنعتی و معدنی، قطب صنعت استان لرستان است. صنایع این شهر در ۲۰ رده مختلف قرار میگیرند که از مهمترین آنها میتوان به پارچه و منسوجات، داروهای انسانی و حیوانی، خودرو و کاشی اشاره کرد. شرکت داروسازی اکسیر به تنهایی ۵۰ درصد بازار صادرات داروی کشور را در اختیار دارد.
صنایع دستی
صنایع دستی متنوعی در بروجرد تولید میشود که مهمترین آنها عبارتند از:
- ورشوسازی: بروجرد به عنوان مرکز اصلی ورشوسازی و قلمزنی ورشو در ایران شناخته میشود. هنر قلمزنی روی ورشو در سال ۱۳۹۸ به ثبت ملی رسید و پرونده ثبت جهانی آن به یونسکو ارسال شده است.
- قالیبافی: بیش از ۴۳۰۰ نفر قالیباف در سطح شهرستان شناسایی شدهاند.
- صابونسازی سنتی: قدمت صابونپزی در بروجرد به دوره صفویه میرسد.
سوغات
- شیرینیها: شیرینی گردویی، شیرینی کشمشی، شیرینی قندی، پشمک، حلوا پاولا، کلوچه قندی، حلوا شکری و ارده شیره.
- نقل و آب نبات: انواع نقل با طعمهای مختلف و آب نباتهای کنجدی، زنجبیلی و لیمویی.
- شیره انگور: شیره سفید بروجرد از مرغوبترین شیرهها است.
- نانهای محلی: نان شیرمال، نان کلوا و نان تیری.
آموزش
آموزش و پرورش
پیشینه آموزش و پرورش در بروجرد به قرنها پیش بازمیگردد. اولین مدرسه به سبک نوین در سال ۱۳۱۷ هجری قمری با نام «آمینه» تأسیس شد. دبیرستان پهلوی که در سال ۱۳۱۵ خورشیدی افتتاح شد، یکی از قدیمیترین مدارس نوین ایران است.
آموزش عالی
نخستین واحد دانشگاهی بروجرد، شعبهای از دانشگاه آزاد اسلامی بود که در سال ۱۳۶۲ تأسیس شد. دانشگاه آیتالله العظمی بروجردی نیز در سال ۱۳۸۵ فعالیت خود را آغاز کرد. دانشکده علوم پزشکی بروجرد نیز راهاندازی شده است.
گردشگری
جاذبههای طبیعی
- سرابهای دائمی: سرابهای متعددی از دامنه کوههای زاگرس جاری هستند.
- قلههای مرتفع: قله ولاش، برنجه و میش پرور از جمله قلههای دیدنی منطقه هستند.
- پارکها و فضای سبز: بروجرد با بیش از یکصد پارک شهری و محلهای، دارای ۶.۵ میلیون متر مربع فضای سبز است.
جاذبههای تاریخی و مذهبی
- مسجد جامع بروجرد: با قدمت ۱۲۰۰ سال.
- امامزاده جعفر: از آثار دوره سلجوقیان.
- مسجد سلطانی: از بناهای دوره قاجار.
- بازار قدیمی بروجرد: با راستههای تاریخی.
- خانههای تاریخی: مانند خانه حاتمی.
- قلعه یزدگرد: بقایای قلعهای بر فراز کوه.
موزهها
- موزه مردمشناسی بروجرد: در خانه فرهنگ شهر.
- موزه اسناد و مدارک آموزش و پرورش: در دبیرستان پهلوی.
غذاهای محلی
آش ورکوآز، آش بنسور، آلبالو پلو، کوفته هِلو، گُلَه ریزَه، گوشت آو (اشکنه بروجردی)، هلیم بروجردی، دلمه برگ مو بروجرد و شامی کباب بروجردی از جمله غذاهای محلی این شهر هستند.
مراکز اقامتی
هتل زاگرس، هتل استقلال، هتل پرشین و یونا، هتل هالیس از مراکز اقامتی بروجرد هستند.
ترابری
ارتباطات جادهای
بروجرد بر سر شاهراه تهران-بندر امام خمینی قرار دارد. فاصله این شهر با خرمآباد ۷۵ کیلومتر، با اراک ۱۱۰ کیلومتر، با تهران ۳۹۰ کیلومتر و با اصفهان ۳۳۰ کیلومتر است.
پایانه مسافربری
شهر بروجرد دارای دو پایانه مسافربری در شرق و غرب است که به مقاصد مختلف کشور سرویسدهی میکنند.
اتوبوسرانی شهری
سازمان اتوبوسرانی بروجرد با ۲۰۰ اتوبوس در ۴۶ خط، روزانه حدود ۷۵ هزار مسافر را جابجا میکند.
روستاهای شهرستان بروجرد
بر اساس دادههای ایرانگاه، در شهرستان بروجرد ۱۵۶ آبادی در ۷ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۱۳۴ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبتشدهی آنها ۷۴٬۸۷۲ نفر است. فهرست کامل را در صفحهی روستاهای شهرستان بروجرد ببینید.
دهستانهای شهرستان بروجرد
- دهستان همت آباد — بخش مرکزی، ۲۶ آبادی، ۱۹٬۴۱۴ نفر جمعیت
- دهستان شیروان — بخش مرکزی، ۴۲ آبادی، ۱۷٬۷۳۵ نفر جمعیت
- دهستان گودرزی — بخش اشترینان، ۱۳ آبادی، ۱۵٬۱۰۱ نفر جمعیت
- دهستان والانجرد — بخش مرکزی، ۲۲ آبادی، ۷٬۰۷۳ نفر جمعیت
- دهستان بردسره — بخش اشترینان، ۱۳ آبادی، ۶٬۹۱۰ نفر جمعیت
- دهستان دره صیدی — بخش مرکزی، ۲۶ آبادی، ۴٬۷۶۰ نفر جمعیت
- دهستان اشترینان — بخش اشترینان، ۱۴ آبادی، ۳٬۸۷۹ نفر جمعیت
پرجمعیتترین روستاهای شهرستان بروجرد
- روستای ونایی — دهستان گودرزی، ۴٬۶۴۹ نفر
- روستای جهانآباد — دهستان همت آباد، ۴٬۱۱۵ نفر
- روستای قلعه حاتم — دهستان همت آباد، ۲٬۴۸۶ نفر
- روستای فیال — دهستان همت آباد، ۲٬۴۶۰ نفر
- روستای فلک الدین — دهستان همت آباد، ۲٬۴۵۳ نفر
- روستای جعفراباد — دهستان بردسره، ۲٬۴۱۰ نفر
- روستای خایان — دهستان شیروان، ۲٬۰۹۶ نفر
- روستای توده زن — دهستان گودرزی، ۲٬۰۳۳ نفر
- روستای کرکیخان — دهستان گودرزی، ۱٬۷۱۳ نفر
- روستای دهریز — دهستان بردسره، ۱٬۵۴۹ نفر
بانکها و شعب بانکی بروجرد
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۷۶ شعبه از ۱۸ بانک در شهرستان بروجرد فعال است که ۱۵ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبهترین بانکهای بروجرد بانک ملی ایران با ۱۸ شعبه، بانک سپه با ۱۵ شعبه و بانک صادرات ایران با ۹ شعبه هستند.
فهرست شعب بانکها در بروجرد
- شعب بانک ملی ایران در بروجرد — ۱۸ شعبه، ۱۵ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در بروجرد — ۱۵ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در بروجرد — ۹ شعبه
- شعب بانک تجارت در بروجرد — ۷ شعبه
- شعب بانک مسکن در بروجرد — ۵ شعبه
- شعب بانک ملت در بروجرد — ۴ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در بروجرد — ۴ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در بروجرد — ۳ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در بروجرد — ۲ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه مهر ایران در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب بانک شهر در بروجرد — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در بروجرد — ۱ شعبه
بیمارستانهای بروجرد
در ایرانگاه ۴ بیمارستان از شهرستان بروجرد ثبت شده است که مجموعاً ۴۹۹ تخت فعال دارند.
- بیمارستان آیت الله بروجردی — عمومی، ۱۷۴ تخت فعال
- بیمارستان چمران — عمومی، ۱۴۹ تخت فعال
- بیمارستان امام خمینی بروجرد — عمومی، ۱۱۵ تخت فعال
- بیمارستان کوثر بروجرد — عمومی، ۶۱ تخت فعال
دانشگاههای بروجرد
در ایرانگاه معرفی کامل دانشگاه آیتالله بروجردی از شهرستان بروجرد ثبت شده است که در سال ۱۳۸۶ تاسیس شده است.
در صفحهی هر دانشگاه، دانشکدهها، رشتهها، شرایط پذیرش، خوابگاهها، امکانات رفاهی و راههای ارتباطی آن را میبینید.
- دانشگاه آیتالله بروجردی — تاسیس ۱۳۸۶، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
فهرست همهی دانشگاههای کشور در صفحهی دانشگاههای ایران در دسترس است.
شاعران و نویسندگان بروجرد
یکی از چهرههای ادبیات ایران با بروجرد پیوند دارد:
فهرست کامل شاعران و نویسندگان ایران را در صفحهی ادبیات فارسی ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ بروجرد
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی میدانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکتهای محلی — اولین نفر باشید.