نامگذاری
نام جیرفت از دو بخش «جیر» به معنی پست و پایین و «افت» به معنی افتاده تشکیل شده و معنای کلی آن «جلگه پست آبرفتی» است. برخی دیگر آن را «کنار رود» معنا کردهاند و روایتی جذاب هم میگوید «جی» مخفف جوی آب و «رُفت» فعل ماضی از مصدر رُفتن (روییدن و پاک کردن) است؛ چون این شهر در گذشته بر اثر سیل مهیبی نابود شده، پس از آن «جیرُفت» نام گرفته است. جیرفت را به خاطر حاصلخیزی و سرسبزی، «هند کوچک»، «بهشت کشاورزی» و «کالیفرنیای ایران» هم مینامند.
جمعیتشناسی
بر اساس آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر جیرفت ۱۳۰٬۴۲۹ نفر بوده است. این شهر میزبان اقوام مختلفی از جمله بلوچها و کارمانیهاست که هر کدام رنگ و بوی خاصی به فرهنگ منطقه بخشیدهاند.
پیشینه جیرفت
پیش از اسلام
داستان جیرفت از هزاران سال پیش آغاز میشود. یوسف مجیدزاده، باستانشناس برجسته، با کشف یک زیگورات پنج هزار ساله و کتیبههایی با خطی ناشناخته در این منطقه، جهان باستانشناسی را به چالش کشید. هر چند برخی مانند باستانشناس آمریکایی موسکارلا به این یافتهها انتقاد کردهاند، اما نمیتوان از عظمت این تمدن چشم پوشید. در حمله اسکندر به ایران، طبق گفته اریستوبولوس، اسکندر از این منطقه گذر کرد و با نئارکوس، دریاسالار خود، در جیرفت دیدار داشت و از آبادانی شهر و کاخها و نیایشگاههای آن به نیکی یاد کرد.
پس از اسلام
جیرفت در زمان خلافت عمر (سال ۲۳ هجری قمری) به دست اعراب فتح شد و به مرکز ولایت کرمان تبدیل گشت. در سدههای اول و دوم هجری، این شهر مرکز مهمی برای خوارج بود و نبردهای سختی در آن رخ داد. اما اوج شکوفایی جیرفت به دوران صفاریان و سلجوقیان برمیگردد. یعقوب لیث صفاری پس از سرکوب مخالفان، جیرفت را آباد کرد و این شهر به دلیل قرار گرفتن در مسیر دو راه اصلی (یکی به هندوستان و دیگری به خلیج فارس) به مرکز تجاری مهمی تبدیل شد. در سده چهارم، جیرفت از اصطخر فارس هم بزرگتر بود و تجار از سراسر جهان در آن جمع میشدند. مسجد جامع، بازارهای پررونق، حمامهای پاکیزه و میوههای سردسیری و گرمسیری از ویژگیهای آن دوران بود. متأسفانه، پس از مرگ طغرل شاه و جنگهای داخلی، جیرفت رو به ویرانی نهاد و در سال ۵۷۵ هجری قمری، غزها با حملهای وحشیانه آن را به کلی نابود کردند.
حمله مغولها به جیرفت
در سال ۶۲۱ هجری قمری، مغولها به جیرفت تاختند و این شهر آباد و ثروتمند را با خاک یکسان کردند. مارکوپولو که در اواسط سده هفتم از جیرفت دیدن کرد، از ویرانی آن به دست تاتارها خبر داد و نام شهر را «کاماندو» ثبت کرد.
حضور بلوچها در جیرفت
پیشینه حضور بلوچها در جیرفت به پیش از اسلام میرسد. مورخانی مانند مقدسی، اصطخری و ابن حوقل از بلوچها در کنار قبیله کوفج به عنوان ساکنان کوهستانهای کرمان یاد کردهاند. در صدر اسلام، این منطقه در دست این دو قبیله بود. داستان نبرد «علی کلویه»، رئیس قبایل بلوچ، با معزالدوله دیلمی در جیرفت بسیار شنیدنی است؛ جایی که علی کلویه با هوشیاری، سپاه معزالدوله را در تنگهای میان دو کوه به دام انداخت و او را به سختی شکست داد. پس از آن، با بزرگواری، معزالدوله را مداوا و آزاد کرد. این روایت نشان از فرهنگ و قدرت بلوچها در تاریخ جیرفت دارد.
موزه باستانشناسی جیرفت
اگر به تاریخ علاقه دارید، موزه باستانشناسی جیرفت را از دست ندهید. این موزه کوچک اما ارزشمند، نزدیک به ۵۰۰ شی نفیس از هزاره سوم قبل از میلاد را در خود جای داده است. بیشتر این آثار ظروف تزئینی ساختهشده از سنگ صابون با نقوشی پر رمز و راز هستند که شما را به سفری در زمان میبرند. این موزه در سال ۱۳۸۳ تأسیس شده است.
مراکز باستانی و تاریخی
مقبره میرحیدر (گورخانه)
این بنای زیبا از دوره صفویه به جا مانده و در باغی سرسبز و محصور در اسفندقه جیرفت قرار دارد. گنبد چهارضلعی آن که به هشت طاقنما تبدیل شده، معماری منحصربهفردی دارد و فضایی آرامشبخش برای بازدیدکنندگان فراهم کرده است.
شهر دقیانوس
شهر اسلامی دقیانوس یا جیرفت قدیم، در شمال شهرستان جیرفت و مربوط به دوره سلجوقیان است. با وسعت ۴۰ کیلومتر، این شهر یکی از بزرگترین شهرهای اسلامی ایران بوده است. سریالی به همین نام در سال ۱۳۹۰ از شبکه یک سیما پخش شد که داستان این منطقه را روایت میکند.
تپههای کنار صندل
این مکان باستانی مربوط به عصر برنز، در جنوب جیرفت واقع شده و شامل دو تپه به نامهای «الف» و «ب» است. در تپه «ب»، یک برج دو طبقه با پایه ۱۳٫۵ هکتاری و کتیبههایی با خطی ناشناخته کشف شده که هنوز هم رازهای زیادی در دل خود دارد.
مراکز علمی
جیرفت با داشتن دانشگاههایی مانند دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه پیام نور، دانشگاه جیرفت، دانشگاه آزاد و حوزه علمیه امام صادق، به یک شهر دانشگاهی تبدیل شده است. بیش از ده هزار دانشجو در ۷ واحد دانشگاهی این شهر مشغول تحصیل هستند و کتابخانههای متعددی مانند کتابخانه عمومی خدیجه کبری و غدیر محمدآباد نیز در آن فعال است.
حمل و نقل
برای گشت و گذار در جیرفت، تاکسیها اصلیترین گزینه هستند و اتوبوسرانی هم به صورت محدود فعالیت دارد. نرمافزارهای درخواست خودرو مانند اسنپ و ماکسیم هم در این شهر فعالند. اگر میخواهید از راه هوایی به جیرفت سفر کنید، فرودگاه جیرفت هفتهای دو پرواز رفت و برگشت به فرودگاه مهرآباد تهران دارد. در سال ۲۰۱۶، این فرودگاه بیش از ۱۰ هزار مسافر را جابجا کرده است.
اقلیم و جغرافیای طبیعی
جیرفت در ارتفاع ۷۲۰ متری از سطح دریا در درهای پهن گسترده شده و از موقعیتی دشتی و کوهستانی برخوردار است. این شهر از شمال، مشرق و مغرب توسط ارتفاعات ساردوئیه، جبال بارز و اسفندقه محصور شده است. کوههای جیرفت دنباله رشته کوه زاگرس جنوبی هستند و قله نشانه با ارتفاع ۳۸۸۶ متر، بلندترین قله منطقه است. سه رود شور، ملنتی و هلیل جیرفت را احاطه کردهاند و هلیل رود به طول ۴۰۰ کیلومتر، تنها رود دائمی استان کرمان، از مرکز شهر میگذرد و برای کشاورزی حیاتی است.
آب و هوا
جیرفت تابستانهای گرم و نسبتاً مرطوب و زمستانهایی معتدل و کوتاه دارد. دمای صفر درجه یا کمتر در طول سال از یک هفته تجاوز نمیکند، اما گاهی سرما تا ۴- درجه هم میرسد. گرمای هوا در تیرماه به اوج خود میرسد و بیشینه دما به ۴۸+ درجه سانتیگراد میرسد.
وضعیت بارندگی
میانگین بارندگی سالانه جیرفت بیش از ۲۲۰ میلیمتر است و در مناطق کوهستانی به بیش از ۴۰۰ میلیمتر میرسد. منطقه خرمشاهی دلفارد با میانگین ۴۲۶ میلیمتر، پربارانترین نقطه استان کرمان است. بیشترین بارش در دیماه با میانگین ۷۰ میلیمتر و کمترین در تیرماه با ۱ میلیمتر رخ میدهد.
بارش برف در شهر جیرفت
برف در جیرفت یک پدیده نادر است! آخرین بارش برف در این شهر به زمستان ۱۳۵۱ برمیگردد که ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر برف زمین را پوشاند. در دوران قاجار نیز برف سنگینتری باریده بود که در مطبوعات آن زمان از آن به عنوان رویدادی تاریخی یاد شده است.
سد جیرفت
سد جیرفت پنجمین سد بتنی ایران است که در ۴۰ کیلومتری شمال غربی شهر و بر روی هلیل رود ساخته شده. ارتفاع آن ۱۳۴ متر و گنجایش مخزنش ۴۳۰ میلیون متر مکعب است. این سد علاوه بر تأمین آب کشاورزی ۱۴۲۰۰ هکتار از زمینها، توانایی تولید ۳۰ هزار کیلووات برق را دارد. ساخت آن در سال ۱۳۵۴ آغاز شد و پس از ۱۴ سال در سال ۱۳۷۱ به پایان رسید. جالب اینجاست که در زمستان ۷۱، سد با سیل عظیمی با دوره بازگشت ۸۰۰ سال مواجه شد، اما بدون آسیب، آب را ذخیره کرد.
