پیشینه
نطنز در کتاب‌های تاریخی همچون «الانساب» سمعانی و «معجم البلدان» یاقوت حموی به عنوان «بلیده» یا شهر کوچکی از توابع اصفهان معرفی شده است. ریشه نام این شهر به واژه‌های اوستایی «نا» یا «نه» (حرف نفی) و «تنج» به معنای بزرگ و نیرومند برمی‌گردد و در مجموع به معنای «شهر نه چندان بزرگ و گسترده» است. برخی نیز آن را برگرفته از واژه اوستایی «نج» به معنای شهری با آب‌های فراوان می‌دانند و آن را «شهر غنچه» یا «شهر تنگ» معنی کرده‌اند.
جغرافیا
نطنز با جمعیتی بالغ بر ۱۴٬۱۲۳ نفر، مرکز شهرستان نطنز از توابع استان اصفهان است. این شهر در ۱۲۵ کیلومتری اصفهان و در ارتفاع ۱۶۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد. آب و هوای نطنز معتدل کوهپایه‌ای است و تنوع زیستی آن شامل گونه‌های مختلفی از جانوران وحشی مانند کل و بز، قوچ و میش وحشی، گراز، گرگ، شغال، روباه، کفتار راه‌راه، گربه وحشی، پلنگ و تشی می‌شود. همچنین تاکنون حداقل ۵۳ گونه پرنده مهاجر و بومی، ۸ گونه مار و ۶ گونه مارمولک در این منطقه شناسایی شده است.
مشکلات زیست‌محیطی
متأسفانه از اواخر سال ۱۳۹۹، به دلیل صدور مجوزهای معدن‌کاوی بدون تأیید فرمانداری و محیط زیست، هوای نطنز دچار غبار شده و کوه‌های اطراف که روزگاری زیبایی این شهر را دوچندان می‌کردند، به شکل بی‌رویه تخریب شده‌اند. اعتراضات شهروندان نیز نتوانسته از این روند جلوگیری کند و این معضل همچنان پابرجاست.
جمعیت‌شناسی
زبان: مردم نطنز به یکی از گویش‌های کهن زبان‌های ایرانی مرکزی سخن می‌گویند که تا اندازه‌ای به لهجه اصفهانی شباهت دارد، اما ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود را نیز حفظ کرده است. در روستاهای نطنز، گویش‌های محلی متفاوتی وجود دارد و گاهی صحبت برخی کهن‌سالان برای دیگران قابل درک نیست. در گذشته در برخی محلات نطنز، گویش راجی رایج بوده است.
پسوند نطنزی: در سال‌های اخیر، بسیاری از نطنزی‌ها به شهرهای دیگر از جمله تهران مهاجرت کرده‌اند که باعث کاهش جمعیت بومی و افزایش اقوام دیگر در این شهر شده است. بیشتر مردم بومی نطنز پسوند نظری و نطنزی را در نام خانوادگی خود دارند.
لباس: امروزه تنها در روستای ابیانه (آخرین روستای واقع در رودخانه برزرود) لباس‌های سنتی و فرهنگ گذشته حفظ شده است و در سایر نقاط، پوشش مردم به صورت رایج است.
ره‌آوردها
نطنز با سوغات و صنایع دستی متنوع خود، مقصدی جذاب برای گردشگران است:
- ظروف سفال و سرامیک سنتی: با پیشینه ۷۰۰ ساله
- ظروف چوبی خراطی شده
- زعفران: محصولی باکیفیت که بیشتر آن صادر می‌شود
- جوزقند: نوعی خشکبار محلی از میوه الگ (از خانواده هلو) و مغز گردو و خاک قند
- گلابی: محصولی بی‌نظیر با طعم و کیفیت منحصربه‌فرد
- خشکبار: شامل انار سیاه و سفید، گردو و سایر محصولات باغی
تحفه نطنز در فرهنگ عامه به معنای نمونه کمیاب به کار می‌رود و بیشتر به جوزقند یا گلابی نطنز اشاره دارد. متأسفانه نبود صنایع تبدیلی در این شهرستان باعث می‌شود هر سال مقدار زیادی از این محصولات نابود شوند.
آیین‌ها و مراسم‌ها
- پنجشنبه بازار: از روزگار کهن در مرکز نطنز برگزار می‌شود و فرصتی برای دیدار و دادوستد با روستائیان است.
- جاروکشی: آیینی در شب اول محرم در حسینیه تاریخی ارشاد علیا
- نخل گردانی: در روز عاشورا با نخل‌های تاریخی که در فهرست ملی میراث ناملموس ثبت شده است.
- بالا بردن چادر تکایا: برپایی خیمه‌های تکایا در چهار تکیه تاریخی نطنز
- شبیه‌خوانی: از برجسته‌ترین آیین‌های مذهبی که نطنز به پایتخت شبیه‌خوانی ایران معروف است.
- حلیم‌پزان سنتی: پخت حلیم به روش سنتی در مناسبت‌های مذهبی
- شب برات: سه روز مانده به زادروز امام زمان (عج) با زیارت امامزادگان و خواندن فاتحه
- آیین پارسه: در روز تاسوعا، دسته‌های عزاداری به درب منازل متوفیان می‌روند و طلب فاتحه می‌کنند.
جاذبه‌های تاریخی
نطنز با بافت تاریخی غنی خود، آثار ارزشمندی را در خود جای داده است:
- مسجد جامع و بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی
- بازار سنتی نطنز
- آتشکده ساسانی
- مجموعه آب انبارهای تاریخی
- مسجد کوی میر
- حسینیه، آسیاب و درختان چنار کهنسال سرشک
- بقعه سید واقف و بقعه می‌رسید
- حمام افوشته
- شربتخانه سید واقف
- مسجد جامع افوشته و حسینیه افوشته
- کاروانسرای میر ابوالمعالی (قلعه کوهاب)
- گنبدباز و دژ وشاق
آتشکده
این آتشکده از دوره ساسانی در نزدیکی مسجد جامع و در میان باغی قرار دارد. ارتفاع آن از سطح زمین به ۲ متر می‌رسد و ابعاد خارجی آن ۱۱٫۳۵ متر است. ساختار آن با سنگ لاشه و پوششی از گچ ساخته شده است.
مسجد جمعه (جامع)
مجموعه مسجد جامع نطنز شامل چندین سازه از دوره الجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان است:
- مسجد (۷۰۴ تا ۷۰۹ هجری)
- بقعه شیخ عبدالصمد (۷۰۷ هجری)
- ایوان جلوخان خانگاه (۷۱۶ و ۸۱۷ هجری)
- مناره (۷۲۵ هجری)
این مسجد با معماری منحصربه‌فرد خود، دارای یک شبستان هشت‌ضلعی گنبددار، صحن چهارایوانی و دهلیزها و نمازخانه‌های متعدد است. در میان صحن مسجد، راه پله‌ای به کانال کاریز آبی می‌رسد که از زیر بنا عبور می‌کند.
بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی
این بقعه در سال ۷۰۷ هجری ساخته شده و با مسجد جامع پیوند دارد. گنبد آن به شکل هرمی و هشت‌ضلعی است. بخشی از محراب این آرامگاه هم‌اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.
رباط شاه عباس
کاروانسرای کوهاب در دوره شاه عباس اول توسط میرابوالمعالی برزرودی ساخته شده است. این بنا دارای جلوخان و سردری با کتیبه سنگی به خط ثلث است.
گنبد باز
گنبدی بر فراز کوهی کم‌بلندا که به دستور شاه عباس اول برای دفن باز شکاری محبوبش «بازلوند» ساخته شد. مصالح این بنا از شهر نطنز به فاصله یک فرسخ بر پشت آدمی به قله کوه حمل شده است.
بافت تاریخی سرشک
این بافت شامل مسجد جامع، آسیاب، حسینیه و درختان چنار کهنسال است. مسجد جامع سرشک با گنبد آجری و دو دالان، از دوره ایلخانان به جای مانده است. زیرزمین این مسجد برای برگزاری مراسم در فصل سرما استفاده می‌شده است.
صنایع دستی
هنرهای سرامیک‌سازی سنتی و خراطی نطنز در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده است. همچنین پارچه‌بافی، ریسندگی و گلیم‌بافی از دیگر صنایع دستی این منطقه هستند.
امامزادگان نطنز
نطنز به سرزمین اولیاءالله معروف است و امامزادگان متعددی در آن قرار دارند:
- امامزاده گروه‌آباد در روستای اوره
- امامزاده شاهزاده عبدالله
- امامزاده رقیه خاتون
- امامزاده سید محمد بن محسن
- امامزادگان یحیی و طاهر
- امامزاده زین‌الدین
- امامزاده سید محمد
- امامزاده سید مراد
اقتصاد
اقتصاد نطنز بر سه پایه استوار است:
- دو شهرک صنعتی
- کشاورزی: محصولات باغی مانند گلابی، به، گردو، انار و زعفران
- صنعت گردشگری: به دلیل جاذبه‌های تاریخی و طبیعی فراوان
دانشگاه‌ها
نطنز دارای یک مرکز دانشگاهی پیام نور و یک واحد دانشگاه آزاد اسلامی است. در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای احداث یک پردیس دانشگاهی دولتی در این شهر صورت گرفته است.
سایت هسته‌ای نطنز
سایت هسته‌ای نطنز در نزدیکی این شهر و در حوزه جغرافیایی کاشان واقع شده است. این سایت به غنی‌سازی اورانیوم اختصاص دارد و در تاریخ ۲۶ بهمن ۱۳۹۰ به «مرکز هسته‌ای شهید احمدی روشن نطنز» تغییر نام داد. در پی حملات اخیر، ورودی تونل‌های این سایت با خاک مسدود و تقویت شده است.
روستاهای شهرستان نطنز
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان نطنز ۶۲ آبادی در ۵ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۴۳ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۱۳٬۶۸۷ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان نطنز ببینید.
دهستان‌های شهرستان نطنز
- دهستان طرق رود — بخش مرکزی، ۱۷ آبادی، ۳٬۶۹۸ نفر جمعیت
- دهستان خالدآباد — بخش امام زاده، ۴ آبادی، ۳٬۳۳۶ نفر جمعیت
- دهستان برزرود — بخش مرکزی، ۱۲ آبادی، ۲٬۵۴۲ نفر جمعیت
- دهستان کرکس — بخش مرکزی، ۲۲ آبادی، ۲٬۱۳۶ نفر جمعیت
- دهستان امامزاده آقاعلی عباس — بخش امام زاده، ۷ آبادی، ۱٬۹۷۵ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان نطنز
- روستای ده‌آباد — دهستان خالدآباد، ۱٬۷۹۱ نفر
- روستای اریسمان — دهستان امامزاده آقاعلی عباس، ۱٬۷۶۹ نفر
- روستای طرق — دهستان طرق رود، ۱٬۳۱۸ نفر
- روستای فمی — دهستان خالدآباد، ۹۹۸ نفر
- روستای کشه — دهستان طرق رود، ۶۷۵ نفر
- روستای طامه — دهستان کرکس، ۶۵۰ نفر
- روستای متین‌آباد — دهستان خالدآباد، ۵۴۷ نفر
- روستای باغستان پایین — دهستان طرق رود، ۳۸۱ نفر
- روستای نیه — دهستان طرق رود، ۳۷۳ نفر
- روستای هنجن — دهستان برزرود، ۳۳۱ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی نطنز
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۲ شعبه از ۱۱ بانک در شهرستان نطنز فعال است که ۲ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های نطنز بانک کشاورزی با ۵ شعبه، بانک صادرات ایران با ۳ شعبه و بانک سپه با ۳ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در نطنز
- شعب بانک کشاورزی در نطنز — ۵ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در نطنز — ۳ شعبه
- شعب بانک سپه در نطنز — ۳ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در نطنز — ۲ شعبه، ۲ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک مسکن در نطنز — ۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در نطنز — ۲ شعبه
- شعب بانک ملت در نطنز — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در نطنز — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در نطنز — ۱ شعبه
- شعب بانک تجارت در نطنز — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در نطنز — ۱ شعبه
بیمارستان‌های نطنز
در ایران‌گاه ۲ بیمارستان از شهرستان نطنز ثبت شده است که مجموعاً ۱۰۱ تخت فعال دارند.
- بیمارستان خاتم الانبیاء(ص) نطنز — عمومی، ۵۶ تخت فعال
- بیمارستان فاطمیه بادرود — عمومی، ۴۵ تخت فعال
نظرهای مخاطبان دربارهٔ نطنز
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر