تاریخ قشم
جزیره قشم در عصر ساسانی
در دوران ساسانیان، قشم با نام «اَبَرکاوان» شناخته می‌شد. «کاوان» در زبان پارسی میانه به معنای «از تبار کاوه» است و ردپای این نام کهن هنوز در جزیره دیده می‌شود؛ جاهایی مثل درگهان، کووه‌ای، گوران و کاروان. به نوشته جغرافی‌دانان قدیمی مانند اصطخری و ابن حوقل، ابرکاوان بخشی از استان فارس به حساب می‌آمد.
در سال ۲۳ هجری قمری (۶۴۳ میلادی)، فرماندار عرب بحرین و عمان سپاهی را برای فتح جزیره فرستاد. مردم جزیره بیشتر از قبیله عبدالقیس بودند و مرزبان کرمان با نیرویی کوچک در آنجا مستقر بود، اما در درگیری با اعراب کشته شد. مسلمانان سپس حملات خود را به سمت جنوب ایران ادامه دادند و در تَوّاج فرود آمدند.
در اوایل دوران اسلامی، ابرکاوان سرزمینی آباد و پررونق بود. شهری بزرگ، روستاهایی بسیار با کشتزارهای پربار، نخلستان‌ها و باغ‌های میوه داشت. این شهر یک مرکز فعال دریانوردی و تجاری بود و آب شیرین کشتی‌ها را تأمین می‌کرد. مسجدی که فاتحان عرب ساخته بودند تا سال ۳۳۳ هجری قمری (۹۴۴ میلادی) پابرجا بود.
نزدیک به اواخر عصر اموی، این جزیره به پناهگاه خارجیان تبدیل شد. اما در زمان یاقوت حموی (درگذشته ۱۲۲۹ میلادی)، شکوه پیشین ابرکاوان را از دست داده بود، به‌طوری که هیچ‌کس نمی‌توانست موقعیت دقیق آن را به او بگوید.
موقعیت جغرافیایی
قشم در استان هرمزگان واقع شده و از شمال به بندرعباس، از شمال‌شرقی به جزیره هرمز، از شرق به جزیره لارک، از جنوب به جزیره هنگام و از جنوب‌غربی به جزایر تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی محدود می‌شود. نزدیک‌ترین بندر در ساحل اصلی به قشم، بندرعباس است که ۲۰ کیلومتر (۸/۱۰ مایل دریایی) با سربندر قشم فاصله دارد. نزدیک‌ترین فاصله جزیره به ساحل اصلی، در بندر لافت تا بندر پل در شهرستان خمیر است که فقط ۱۸۰۰ متر (یک مایل دریایی) است و محل احداث پل خلیج فارس خواهد بود.
مساحت جزیره
قشم با ۱۴۹۱ کیلومتر مربع مساحت، حدود ۲/۵ برابر دومین جزیره بزرگ خلیج فارس یعنی بحرین است. طول جزیره از بندر قشم تا بندر باسعیدو در منابع مختلف بین ۱۰۰ تا ۱۳۰ کیلومتر ذکر شده، اما اندازه‌گیری‌های دقیق امروزی با برنامه‌هایی مثل گوگل ارث، طول مستقیم آن را ۱۰۸/۵ کیلومتر نشان می‌دهد. عرض جزیره در نقاط مختلف متفاوت است و به طور متوسط ۱۱ کیلومتر در نظر گرفته می‌شود.
جغرافیای سیاسی
بر اساس آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۴۰۰، شهرستان قشم دارای سه بخش و پنج شهر به نام‌های قشم، سوزا، درگهان، طبل، لافت و رمکان است. این شهرستان ۶۹ شهر و روستا دارد.
بندرهای مهم صیادی و تجاری
بندرهای مهم قشم عبارت‌اند از: بهمن، شهید ذاکری، سوزا، باسعیدو، سلخ، کاوه، مسن، درگهان، لافت، فجر، شرکت نفت، رمچاه، کندالو، طبل، هنگام، کانی و دوستکو.
جزایر پیرامون قشم
در کنار قشم، سه جزیره دیگر به نام‌های هنگام، هرمز و لارک قرار دارند. جزایر کوچک دیگری هم اطراف قشم هستند که در زمان جزر و مد به ساحل می‌پیوندند و جدا می‌شوند؛ به همین دلیل به آن‌ها «جزایر ناز» می‌گویند، انگار که به جزیره ناز می‌کنند.
جغرافیای انسانی
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت کل جزیره قشم ۱۴۸,۹۹۳ نفر است که ۶۶,۸۰۱ نفر در نقاط شهری و ۸۲,۱۶۰ نفر در روستاها زندگی می‌کنند.
مهاجرت
علاوه بر بومیان، جمعیت مهاجری هم در قشم ساکن هستند که بیشتر در بخش‌های تجارت، صنایع، ادارات دولتی و سازمان منطقه آزاد قشم فعالیت می‌کنند.
زبان و گویش
زبان بومیان قشم شامل گویش‌های گرمسیری مانند قشمی و بندری، همچنین زبان‌های عربی خلیجی و اچمی است.
دین و مذهب
بومیان قشم مسلمان و پیرو مذهب اهل سنت و جماعت (فقه شافعی) هستند.
زمین‌شناسی قشم
قشم بخشی از کمربند چین‌خورده زاگرس است که در اثر کوه‌زایی آلپین شکل گرفته. سازندهای زمین‌شناسی آن شامل دیاپیرهای نمکی به نام سری هرمز است که از دوران پالئوزوئیک تا امروز فعال بوده‌اند. این منطقه از نظر تکتونیکی فعال است.
لرزه‌خیزی قشم
در ۲۱ تیرماه ۱۳۸۴، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۶/۴ ریشتر در استان هرمزگان رخ داد که در قشم هم احساس شد. کانون آن در نزدیکی گچین در غرب بندرعباس و ۱۹ کیلومتری بندر درگهان بود.
سواحل
قشم با نزدیک به ۱۵۰۰ کیلومتر مربع وسعت، بیشترین سواحل را در بین جزایر خلیج فارس دارد. سواحل معروف آن عبارت‌اند از: زیتون، سیمین، جزایر ناز، سوزا، مسن، لافت، شیب‌دراز، سلخ و دوستکو. تنوع سواحل صخره‌ای، ماسه‌ای و گلی در قشم کم‌نظیر است.
- ساحل زیتون: معروف‌ترین ساحل قشم با امکانات تفریحی متنوع و کلوپ‌های دریایی. در اطراف آن بازارهای خرید هم وجود دارد.
- ساحل شیب‌دراز: یکی از بهترین سواحل برای شنا و محل تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های پوزه‌عقابی.
- ساحل سلخ: ساحلی ماسه‌ای با مناظر طلوع و غروب خیره‌کننده، محبوب عکاسان و ماهیگیران.
- ساحل ریگو: معروف به ساحل لاک‌پشت‌ها، جایی که لاک‌پشت‌ها برای نفس‌گیری به سطح آب می‌آیند.
آب و هوا
دمای متوسط سالانه قشم ۲۶ درجه سانتی‌گراد است. گرم‌ترین ماه‌ها تیر تا شهریور و سردترین ماه‌ها دی و بهمن هستند. حداکثر و حداقل دمای مطلق ثبت شده به ترتیب ۴۶ و ۱۶ درجه سانتی‌گراد است. میانگین بارش سالانه ۱۸۳/۲ میلی‌متر و تعداد روزهای بارندگی ۱۱ روز در سال است. رطوبت نسبی در قشم بالاست.
پوشش گیاهی
مهم‌ترین جامعه گیاهی قشم، جنگل‌های حرا هستند که گونه‌ای از مانگرو به نام Avicennia marina (منسوب به ابوعلی سینا) هستند و بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهند. سایر گیاهان شامل درختان کهور، چت، کرت، کنار و نخل می‌شوند.
حیات جانوری
قشم میزبان دو اکوسیستم از سه اکوسیستم با بیشترین تنوع زیستی جهان است: جزایر مرجانی و جنگل‌های حرا.
پستانداران
قشم هم بزرگ‌ترین پستاندار جهان (وال آبی با طول بیش از ۳۰ متر) و هم کوچک‌ترین آن (حشره‌خوار کوتوله با وزن ۵ گرم) را در خود جای داده است. سایر پستانداران شامل خفاش میوه‌خوار، خارپشت، خرگوش، روباه، سمور، جبیر (غزال ایرانی) و دو گونه نمسی هستند.
خزندگان و دوزیستان
تاکنون ۲۶ گونه خزنده (شامل ۱۶ گونه سوسمار، ۶ گونه مار و ۳ گونه لاک‌پشت دریایی) و یک گونه وزغ در قشم شناسایی شده است. مارهای دریایی آراسته، زرد، حلقوی و منقاری از جمله فراوان‌ترین آن‌ها هستند.
پرندگان
قشم بهشت پرندگان است! فهرست پرندگان شناسایی شده به ۱۷۳ گونه رسیده که شامل پرندگان نادری مثل شاهین کبود و حواصیل سبز می‌شود. برخی از پرندگان معروف عبارت‌اند از: فلامینگو، عقاب ماهی‌گیر، کرکس، هوبره، کاکایی، پرستو دریایی، بلبل خرما و سهره خاکی.
جاذبه‌های گردشگری
گنبد نمکی نمکدان
این کوه نمکی مخروطی‌شکل در جنوب‌غربی قشم قرار دارد و ارتفاع آن تا ۳۹۷ متر می‌رسد. غارهای نمکی شگفت‌انگیز با قندیل‌های فراوان و چشمه‌های آب شور در این گنبد، منظره‌ای دیدنی خلق کرده‌اند. آب زیرزمینی دائمی در غارها جریان دارد که در دامنه کوه به صورت چشمه نمکی ظاهر می‌شود.
دره چاه‌کوه
این دره در ۷۰ کیلومتری شهر قشم و نزدیک روستای چاهو شرقی قرار دارد. عمق آن به ۱۰۰ متر می‌رسد و نمایشی خیره‌کننده از فرسایش سنگ‌های رسوبی است. دره چاه‌کوه بخشی از ژئوپارک قشم (تأیید شده توسط یونسکو) محسوب می‌شود.
دره ستارگان
در نزدیکی روستای برکه‌خلف، این دره شگفت‌انگیز قرار دارد. محلی‌ها به آن «استاله کفته» می‌گویند. شکل‌های فرسایشی عجیب، ستون‌ها و حفره‌ها در این دره، هنگام وزش باد صداهای عجیبی تولید می‌کنند. به همین دلیل، اهالی معتقدند شب‌ها محل آمد و شد ارواح است! جنس لایه‌ها سست است و پس از هر بارندگی شدید، تغییرات محسوسی در شکل دره ایجاد می‌شود.
غار خربس
این غار در ۱۵ کیلومتری شهر قشم و در دل ارتفاعات روستای خربس قرار دارد. معماری صخره‌ای آن برخی محققان را به این باور رسانده که زمانی نیایشگاه پیروان مهرپرستی یا پرستشگاه آناهیتا (الهه آب) بوده است.
دژ پرتغالی‌ها
آثار قلعه پرتغالی‌ها در شهر قشم و دژهای دیگری در شرق لافت (معروف به دژهای نادری) دیده می‌شود. این قلعه وظیفه تأمین آب شیرین برای قلعه پرتغالی‌ها در هرمز را داشت. ساخت این بنا در سال ۱۶۲۱ میلادی باعث شد شاه عباس به جنگ پرتغالی‌ها رفته و آن‌ها را از خلیج فارس اخراج کند.
ژئوپارک قشم
نخستین ژئوپارک خاورمیانه که از سال ۱۳۸۵ به عضویت شبکه جهانی ژئوپارک‌های یونسکو درآمده است. حفاظت از آن توسط جوامع محلی و با نظارت مدیریت ژئوپارک صورت می‌گیرد.
پارک کروکودیل قشم
اولین و بزرگ‌ترین پارک کروکودیل خاورمیانه در قشم قرار دارد.
چاه‌های طلا (تلا)
در بندر لافت حدود ۵۰ تا ۶۰ حلقه چاه قدیمی وجود دارد که در زمان‌های قدیم آب باران را ذخیره می‌کردند. گفته می‌شود تعداد آن‌ها ۳۶۶ عدد (به تعداد روزهای سال) بوده است. نام اصلی «تلا» از «تل آو» به معنی تپه آب گرفته شده است.
اقتصاد
گردشگری
با تأسیس اقامتگاه‌های محلی، گردشگری در قشم رونق گرفته است. بسیاری از مردم ایران قشم را به خاطر بازارهایش می‌شناسند، اما جاذبه‌های طبیعی آن در ژئوپارک یونسکو ثبت شده و پتانسیل بالایی برای جذب گردشگران خارجی دارد.
صیادی
صیادی یکی از منابع اصلی درآمد مردم است که با قایق موتوری، لنج و مشتا انجام می‌شود.
کسب‌وکارهای تجاری
بازارها و پاساژهای متعددی در شهرهای قشم، درگهان و رمکان وجود دارد که بازار قدیم قشم از مهم‌ترین آن‌هاست.
دامپروری
دامپروری به روش سنتی در قشم انجام می‌شود. حدود ۲۰۰۰ راس بز، ۳۰۰۰ راس گوسفند و گاو و چند هزار ماکیان در جزیره وجود دارد. شترداری بیشتر در روستاهای طبل، جی جیان، سهیلی و صلخ رایج است و تعداد شترها از ۳۰۰۰ نفر فراتر می‌رود.
کشاورزی
به دلیل کمبود بارندگی و آب شیرین، کشاورزی در قشم محدود شده و بیشتر به صورت دیم انجام می‌شود. نخلستان‌ها در روستاهای طبل، گوران، سهیلی، گورزین، ملکی، لافت و گیاهدان متمرکز هستند.
معادن
قشم معادن نمک، خاک سرخ، گاز و سنگ آهن دارد. معدن نمکدان با ذخیره ۴۲۰ هزار تن نمک، از مهم‌ترین آن‌هاست. دو میدان گازی گورزین و سرخون نیز در جزیره وجود دارند که گاز شیرین را به بندرعباس ارسال می‌کنند.
غذاهای محلی
نان تُمُشی (نان محلی بسیار نازک) با سس‌های مخصوص ماهی به نام مهیاوه و سوراغ، از معروف‌ترین غذاهای قشم است. سایر غذاها شامل خورش قلیه‌ماهی، هَوآری ماهی، هَوآری مرغ، زیبُن، حَلا ماهی، هلیم گندم، مُفَلک، چِنگال، ماهی سور، کُلمبا و نان رِخته می‌شوند. نوشیدنی مخصوص قشم هم چایی شیر است.
روستاهای شهرستان قشم
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان قشم ۶۵ آبادی در ۷ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۵۵ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۵۹٬۹۴۶ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان قشم ببینید.
دهستان‌های شهرستان قشم
- دهستان حومه — بخش مرکزی، ۱۳ آبادی، ۲۲٬۳۷۱ نفر جمعیت
- دهستان رمکان — بخش مرکزی، ۱۵ آبادی، ۱۳٬۴۶۷ نفر جمعیت
- دهستان صلخ — بخش شهاب، ۱۳ آبادی، ۹٬۹۱۱ نفر جمعیت
- دهستان دولاب — بخش شهاب، ۱۱ آبادی، ۸٬۱۰۰ نفر جمعیت
- دهستان سوزا — بخش شهاب، ۸ آبادی، ۵٬۱۳۹ نفر جمعیت
- دهستان لارک — بخش شهاب، ۲ آبادی، ۴۸۳ نفر جمعیت
- دهستان هنگام — بخش شهاب، ۳ آبادی، ۴۷۵ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان قشم
- روستای هلر — دهستان حومه، ۵٬۱۰۸ نفر
- روستای لافت — دهستان حومه، ۳٬۸۹۹ نفر
- روستای کووه ای — دهستان حومه، ۳٬۴۲۲ نفر
- روستای رمکان — دهستان رمکان، ۳٬۳۸۵ نفر
- روستای طبل — دهستان صلخ، ۳٬۱۵۳ نفر
- روستای رمچا — دهستان حومه، ۳٬۰۰۴ نفر
- روستای گیاهدان — دهستان حومه، ۲٬۴۲۸ نفر
- روستای صلخ — دهستان صلخ، ۲٬۲۸۱ نفر
- روستای توریان — دهستان رمکان، ۲٬۰۵۱ نفر
- روستای طولا — دهستان حومه، ۱٬۸۹۶ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی قشم
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۴۴ شعبه از ۱۸ بانک در شهرستان قشم فعال است که ۴ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های قشم بانک ملی ایران با ۷ شعبه، بانک صادرات ایران با ۷ شعبه و بانک سپه با ۴ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در قشم
- شعب بانک ملی ایران در قشم — ۷ شعبه، ۴ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک صادرات ایران در قشم — ۷ شعبه
- شعب بانک سپه در قشم — ۴ شعبه
- شعب بانک مسکن در قشم — ۳ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در قشم — ۳ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در قشم — ۳ شعبه
- شعب بانک تجارت در قشم — ۳ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در قشم — ۲ شعبه
- شعب بانک ملت در قشم — ۲ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در قشم — ۲ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در قشم — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در قشم — ۱ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در قشم — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در قشم — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در قشم — ۱ شعبه
- شعب بانک سامان در قشم — ۱ شعبه
- شعب بانک شهر در قشم — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در قشم — ۱ شعبه
بیمارستان‌های قشم
در ایران‌گاه ۲ بیمارستان از شهرستان قشم ثبت شده است که مجموعاً ۲۰۸ تخت فعال دارند.
- بیمارستان پیامبر اعظم (ص) قشم — عمومی، ۱۰۹ تخت فعال
- بیمارستان فاطمه الزهرا قشم — عمومی، ۹۹ تخت فعال
جاذبه‌های طبیعی قشم
یکی از جاذبه‌های طبیعی شناخته‌شده‌ی ایران در این شهرستان یا نزدیکی آن قرار دارد:
راهنمای کامل جاذبه‌های طبیعی ایران را در صفحه‌ی جغرافیای ایران ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ قشم
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر