مردم
بیشتر مردم سلماس به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند و بخشی از ساکنان، به ویژه در منطقه کوهسار، به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند. تا سدهٔ بیستم، گروهی از یهودیان نیز در این منطقه زندگی می‌کردند. بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر سلماس بالغ بر ۹۲٬۸۱۱ نفر است. در کتاب «فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها)»، زبان مردم ترکی آذربایجانی و مذهب آن‌ها شیعه ذکر شده و به سکونت چند خانوار آشوری مسیحی در این شهر نیز اشاره شده است.
موقعیت جغرافیایی
سلماس در ۳۸ درجه و ۱۲ دقیقه شمالی و ۴۴ درجه و ۴۶ دقیقه و ۴۰ ثانیه شرقی، در استان آذربایجان غربی واقع شده است. این شهر در شمال ارومیه و در نزدیکی مرز ایران و ترکیه و ساحل دریاچه ارومیه قرار دارد. سلماس از شرق به دریاچه ارومیه، از غرب به مرز ترکیه، از شمال به شهرستان خوی و از جنوب به شهرستان ارومیه محدود می‌شود.
فاصله سلماس تا ارومیه ۹۵ کیلومتر، تا خوی ۴۵ کیلومتر و تا شبستر و تسوج به ترتیب ۹۰ و ۵۵ کیلومتر است. این شهر از طریق جاده گونئی به تبریز (حدود ۱۶۰ کیلومتر) و از طریق راه‌آهن به تبریز، تهران، آنکارا، استانبول و سوریه متصل است. ایستگاه قره‌تپه محل استقرار گمرک است و مسافران استانبول و سوریه امور گمرکی خود را در اینجا انجام می‌دهند. فرودگاه‌های ارومیه و خوی نیز در ۸۰ و ۲۵ کیلومتری سلماس قرار دارند.
اقلیم
سلماس با ارتفاع ۱٬۳۹۰ متر از سطح دریا، دارای اقلیمی معتدل و کوهستانی است. زمستان‌های سرد و تابستان‌های نسبتاً خنک، این شهر را به مقصدی دلپذیر برای سفر در فصول بهار و تابستان تبدیل کرده است.
پیشینه
کاوش‌های باستان‌شناسی در تپه‌های اطراف سلماس، قدمت تمدنی این منطقه را به حدود نه هزار سال پیش (هفت هزار سال قبل از میلاد) رسانده است. اولین قوم شناخته شده در این منطقه، سومریان بوده‌اند. برخی پژوهشگران بر این باورند که شهر اولهو یا اولخو، پایتخت دوم حکومت اورارتوییان، همان سلماس امروزی است. آثار اورارتویی مانند دخمه‌های «قارنی یاریق»، «هؤدر»، «دئریک»، «زنجیر قالا» و قلعه‌های «خان تختی» و «گؤیرچین قالا» گواه این مدعا هستند.
بلاذری، جغرافی‌دان قرن اول هجری، در زمان فتح موصل (سال ۲۰ هجری) از سلماس نام برده است. ابن‌حوقل در سال ۳۶۸ هجری، سلماس را شهری «متوسط، زیبا، آباد و پرنعمت» توصیف می‌کند. مقدسی نیز در سال ۳۷۵ هجری، سلماس را شهری زیبا با بازارهای فراوان معرفی کرده و به مسجد جامع سنگی آن اشاره دارد که آثارش هنوز باقی است.
در دوره ایلخانان مغول، آذربایجان به دلیل مرکزیت سیاسی، توسعه یافت و سلماس نیز آبادانی فراوانی را تجربه کرد. در دوره قاجار، شهر قدیمی سلماس (کهنه‌شهر) اهمیت خود را از دست داد و منطقه دیلمقان در نزدیکی آن، به دلیل موقعیت طبیعی مناسب، رو به رشد نهاد. دیلمقان به فرمان امیرخان قاجار احداث شد.
زلزله‌ای مهیب به مقیاس ۷٫۲ ریشتر در سال ۱۳۰۹ خورشیدی، دیلمقان را به کلی ویران کرد. به جای آواربرداری، تصمیم گرفته شد شهری مدرن در کنار ویرانه‌ها ساخته شود. بدین ترتیب، سلماس جدید با نقشه‌ای شطرنجی و خیابان‌های منظم هندسی، با بالاترین استانداردهای ایمنی بنا شد و نام «شاپور» به خود گرفت. پس از انقلاب اسلامی، نام شهر به سلماس بازگشت. این شهر به عنوان اولین و تنها شهر شطرنجی استان آذربایجان غربی، الگویی از شهرسازی مدرن در ایران است.
منطقه زلزله‌خیز
همان‌طور که اشاره شد، زلزله ۷٫۹ ریشتری ۶ اردیبهشت ۱۳۰۹، دیلمقان را ویران کرد. با تصویب مجلس شورای ملی، یک میلیون متر مربع از اراضی روستای اهرنجان به شهرداری سلماس واگذار شد تا شهر جدیدی با نقشه شطرنجی و مقاوم در برابر زلزله ساخته شود.
تاریخ سیاسی
سلماس در دوران مشروطه، یکی از مراکز اصلی فعالیت مشروطه‌خواهان بود. این شهر از معدود شهرهای آذربایجان بود که همه ساکنان آن به مشروطیت اعتقاد داشتند و شهیدانی همچون حیدرخان عمواوغلی و سعید سلماسی از پیشتازان این جنبش بودند.
جاذبه‌های گردشگری
سلماس مملو از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی است که هر کدام داستانی برای گفتن دارند:
- آبشار خورخورا: در فاصله ۲۲ کیلومتری جنوب سلماس، در دل دره‌ای سرسبز و زیبا واقع شده است.
- کلیساهای هفتوان: کلیسایی با قدمت ۴۰۰ ساله از اواخر دوره صفوی که در روستای هفتوان قرار دارد و در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
- قلعه چهریق و قلعه قارنی یاریق: آثار باستانی از دوره اورارتوییان که بر فراز کوه‌ها خودنمایی می‌کنند.
- دره زولاچای و دره تمر: تفرجگاه‌های اصلی مردم سلماس با طبیعتی بکر و هوایی دلپذیر.
- تالاب چیچک: زیستگاه پرندگان مهاجر و مکانی آرام برای طبیعت‌گردان.
- آب گرم ایستی‌سوو: چشمه‌ای آبگرم طبیعی با خواص درمانی در روستای ایستی‌سو.
- سنگ‌نگاره خان تختی: کتیبه‌ای ساسانی از قرن سوم میلادی (سال ۲۳۸ میلادی) که پیروزی ایرانیان بر رومیان را به تصویر می‌کشد. در این نقش برجسته، اردشیر بابکان و ولیعهدش شاپور یکم در حال دریافت هدایا از حکمرانان ارمنی دیده می‌شوند. این اثر در ۱۵ کیلومتری جاده سلماس-ارومیه بر روی کوه پرچاوش حجاری شده است.
- حمام شیخ: تنها حمام سنتی باقی‌مانده در سلماس که به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده است.
- تپه اهرنجان (گول تپه‌سی): یکی از نخستین سکونتگاه‌های بشری در ایران با ظرفیت بالای باستان‌شناسی.
- باغات سیب: باغ‌های سیب سلماس در فصل بهار تا پاییز، جلوه‌ای تماشایی به شهر می‌بخشند و یکی از مشهورترین نمادهای این منطقه هستند.
رفت و آمد
پایانه مسافربری سلماس روزانه به شهرهای خوی، تبریز، تهران و ارومیه سرویس مستقیم دارد. با وجود پتانسیل بالای گردشگری، سلماس فاقد فرودگاه است و ناوگان حمل‌ونقل عمومی نیازمند توسعه بیشتری است.
ایستگاه راه‌آهن سلماس یکی از نواحی چهارده‌گانه راه‌آهن ایران است و در مسیر ایران-اروپا قرار دارد. این ایستگاه در منطقه ویژه اقتصادی سلماس، بستری امن برای سرمایه‌گذاری و پیشرفت محسوب می‌شود.
روستاهای شهرستان سلماس
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان سلماس ۱۴۶ آبادی در ۷ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۱۳۷ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۸۲٬۸۱۱ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان سلماس ببینید.
دهستان‌های شهرستان سلماس
- دهستان کره سنی — بخش مرکزی، ۲۲ آبادی، ۱۹٬۶۳۸ نفر جمعیت
- دهستان زولاچای — بخش مرکزی، ۱۶ آبادی، ۱۷٬۱۰۲ نفر جمعیت
- دهستان لکستان — بخش مرکزی، ۱۴ آبادی، ۱۰٬۷۶۹ نفر جمعیت
- دهستان شناتال — بخش کوهسار، ۲۴ آبادی، ۱۰٬۳۰۳ نفر جمعیت
- دهستان شپیران — بخش کوهسار، ۱۷ آبادی، ۱۰٬۰۸۳ نفر جمعیت
- دهستان چهریق — بخش کوهسار، ۴۱ آبادی، ۸٬۷۳۴ نفر جمعیت
- دهستان کنارپروژ — بخش مرکزی، ۱۲ آبادی، ۶٬۱۸۲ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان سلماس
- روستای ملحم — دهستان زولاچای، ۴٬۵۷۶ نفر
- روستای سیلاب — دهستان کره سنی، ۳٬۶۵۲ نفر
- روستای مغانجوق — دهستان زولاچای، ۲٬۹۶۳ نفر
- روستای وردان — دهستان کره سنی، ۲٬۲۸۵ نفر
- روستای شکریازی — دهستان کره سنی، ۲٬۲۴۵ نفر
- روستای دلزی — دهستان شپیران، ۲٬۱۸۳ نفر
- روستای قره قشلاق — دهستان لکستان، ۲٬۱۲۶ نفر
- روستای کوزه رش — دهستان شناتال، ۱٬۵۶۷ نفر
- روستای سوره — دهستان زولاچای، ۱٬۵۰۶ نفر
- روستای کلشان — دهستان زولاچای، ۱٬۴۱۷ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی سلماس
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۹ شعبه از ۱۱ بانک در شهرستان سلماس فعال است که ۵ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های سلماس بانک سپه با ۷ شعبه، بانک ملی ایران با ۵ شعبه و بانک کشاورزی با ۵ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در سلماس
- شعب بانک سپه در سلماس — ۷ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در سلماس — ۵ شعبه، ۵ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در سلماس — ۵ شعبه
- شعب بانک مسکن در سلماس — ۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در سلماس — ۲ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در سلماس — ۲ شعبه
- شعب بانک تجارت در سلماس — ۲ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در سلماس — ۱ شعبه
- شعب بانک ملت در سلماس — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در سلماس — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در سلماس — ۱ شعبه
بیمارستان‌های سلماس
در ایران‌گاه یک بیمارستان از شهرستان سلماس ثبت شده است که ۱۹۵ تخت فعال دارد.
- بیمارستان خاتم الانبیاء(ص) — عمومی، ۱۹۵ تخت فعال
نظرهای مخاطبان دربارهٔ سلماس
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر