جمعیت
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر طبس ۳۹٬۶۷۶ نفر (در ۱۱٬۸۷۶ خانوار) بوده است.
نام‌گذاری
در سفرنامه ناصرخسرو، نام این شهر به صورت «طبس گیلکی» آمده و همچنین نام «طبس التمر» برای آن در تاریخ ثبت شده است.
پیشینه
دوره عیلامی
طبس در دوره عیلامی، مرزبان‌نشین تابع ایالت امیرنشین پارت (خراسان کبیر) بوده است. بر اساس مستندات هرودوت، مورخ یونانی، بطنوخ ابن نصیرا از جمله حاکمان نامی و صاحب‌کمال بوده که در طبس می‌زیسته و به عنوان ناپدری بخت‌نصر، حاکم امارت عیلام، او را تا سن شانزده سالگی در همین منطقه تربیت و بزرگ کرده است.
دوره سلوکی
در زمان سلوکیان، طبس از نفوذ فرهنگی و یورش نظامی آنها دور ماند و به عنوان پادگان بزرگ نظامی، به ایزدخواست (یزد) باج می‌داد.
دوره اشکانی
در دوره اشکانیان، طبس پادگان نظامی مهم مرزهای غربی آنها محسوب می‌شد و گاهی دست‌به‌دست می‌شد.
دوره ساسانی
یزدگرد سوم، آخرین امپراتور ساسانی، در گریز به سوی مرو، چند ماه در طبس اقامت داشت. در تمام این مدت، طبس به عنوان پل ارتباطی شرق و شمال شرق با غرب عمل می‌کرد و راه مهم عیلام، هگمتانه و بین‌النهرین به طوس از طبس می‌گذشت. راهدارها در رباط‌ها و چاپارخانه‌های بسیاری در این مسیر احداث شده بودند که بقایای برخی هنوز موجود است.
دوران خلافت اسلامی
در سال‌های ۲۹ هجری قمری، سپاه اعراب مسلمان به فرماندهی عبدالله بن بدیل خزاعی از شمال غرب طبس وارد شد و قلعه چارده (جوخواه امروز) را تصرف کرد. مردم طبس صلح خواستند و با ۶۰٬۰۰۰ درهم خراج سالیانه صلح کردند. این فتح موجب مسرت فراوان عمر بن خطاب، خلیفه دوم شد و دولت ارشد طبس را به عنوان «مطلع الفجر» و «دروازه خراسان» نامیدند.
در زمان خلافت علی بن ابی‌طالب، مردم طبس به اسلام گرویدند و علی بن ابی‌طالب خراج را به آنان بخشید. ناصر خسرو در سفرنامه خود این شهر را «طبس گیلکی» خوانده و از حکومت گیلکی ابن محمد به عظمت یاد کرده و از وجود امنیت بسیار و رعایت دقیق احکام شرعی سخن گفته است.
دوره اسماعیلیان
طبس در دوره اسماعیلیان یکی از مراکز مهم آنان در خراسان بود. اسماعیلیان بر طبس استیلا یافتند و قلاع محکمی در کوه‌های آن ساختند.
دوره تیموریان
با استیلای تیموریان، طبس تابع حراست بود و سپس با ضعف آن نظام، ازبک‌های مهاجم چندین بار به طبس یورش آوردند و دختران و پسران بسیاری را به قتل رساندند، زیرا در برابر برده شدن و انتقال به ماوراءالنهر مقاومت کردند.
دوره مغول
طبس از حمله مغول آسیبی ندید و پذیرای مهاجران بسیاری بود.
دوره زندیه
خیابان گلشن در پایان دوره زندیه و هنگامی که لطف‌علی خان زند به طبس آمد، به پیشنهاد او تأسیس شد.
دوره قاجاریه
در دوره قاجاریه، امرای عرب شیبانی بر طبس حکومت می‌کردند. در میان آنان، امیرحسن خان در عمران و آبادی طبس بسیار کوشید. تالار آیینه‌نشان، عمارات باشکوه با منبت‌کاری، استخرهای آب با نوارهای هندی، آب‌انبارها، حمام‌های بزرگ و تمیز، مساجد و تکایا از اقدامات او و اعقابش است.
دوره پهلوی
در دوره معاصر که رضاشاه پهلوی به قلع و قمع حاکمان خودخوانده محلی پرداخت، حکومت بنی‌شیبان در طبس نیز منقرض شد.
آب طبس از یکپارچه شدن چشمه‌های پرشماری تأمین می‌شود که از طریق یک قنات به این شهر آورده می‌شوند و در جایی به نام «فره‌ونگ» از زیر زمین بیرون می‌آیند. این آب در راه خود به خاطر شیب طبیعی زمین، چند آسیاب را نیز به راه می‌اندازد. در قدیم، این آب پس از آبیاری و گذر از باغ گلشن، وارد شهر می‌شد و باغ‌ها و محله‌ها را آبیاری می‌کرد و آب‌انبارها را پر از آب می‌نمود.
گردشگری
طبس به واسطه جاذبه‌های تاریخی، طبیعی و زیارتی فراوان، سالانه گردشگران زیادی را از سراسر ایران به سوی خود جذب می‌کند. در زیر به معرفی چند نمونه از این جاذبه‌ها می‌پردازیم:
امامزاده حسین ابن موسی کاظم
یکی از اماکن زیارتی و تاریخی در طبس، مقبره امامزاده حسین بن موسی الکاظم است که در میان مردم این شهر جایگاهی ویژه دارد. تاریخ‌نگاران، ایشان را فرزند موسی کاظم و برادر علی بن موسی الرضا می‌دانند. امکانات خدماتی و رفاهی مناسب این مکان مقدس سبب شده تا در طول سال مسافران زیادی در این مکان توقف کنند و در کنار زیارت بارگاه، به استراحت بپردازند. این بنا در سال ۱۳۱۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. بنای اصلی در زمین‌لرزه ۱۳۵۷ طبس به کلی ویران شد و پس از آن، آستان قدس رضوی آن را بازسازی کرد.
باغ گلشن
باغ گلشن نمونه‌ای از یادگارهای به‌جامانده از دوره زندیه و از معروف‌ترین جاهای دیدنی استان خراسان جنوبی است که در تاریخ ۲۰ دی ۱۳۵۵ به شماره ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. این باغ پوشش گیاهی متنوعی دارد که در منطقه‌ای کویری کمی عجیب به نظر می‌رسد؛ به‌خصوص که از گیاهان سردسیر تا گرمسیر در آن به چشم می‌خورد. ساختمان باغ در زمین‌لرزه ۱۳۵۷ تا میزان زیادی از بین رفت و ساختمان امروزی بازسازی عمارت قدیمی است. باغ گلشن طبس به‌دلیل قرارگیری در خیابان تاریخی گلشن، به این نام مشهور شده است.
ارگ تاریخی طبس
کهن‌دژ یا ارگ طبس، بنایی تاریخی در این شهر کویری است. بر اساس نوشته‌های محققان و مورخان سده‌های آغازین اسلام از جمله بلاذری، قدمت این اثر بیش از ۱۰۰۰ سال است. در بسیاری از متون تاریخی از جمله کتاب «فتوح‌البلدان» بلاذری که در قرن سوم هجری قمری نگارش شده، به دژ طبس و حصار آن اشاره شده است. همچنین حضور ناصر خسرو، شاعر ایرانی قرن پنجم هجری قمری، که به مدت هفده شبانه‌روز مهمان امیر گیلکی بن محمد در این ارگ بوده، تردیدی در قدمت این مکان باقی نمی‌گذارد.
ناصرخسرو در سفرنامه معروفش ضمن توصیف طبس، به وجود ارگ در این شهر اشاره کرده است. ارگ تاریخی طبس در طی تاریخ و در ادوار مختلف از گزند آسیب‌ها و حوادث طبیعی بی‌نصیب نمانده و خسارات زیادی دیده است، اما بارها مرمت و بازسازی شده است. از جمله در سال ۱۲۱۶ هجری قمری یکی از مرمت‌ها انجام شد و تا چندین سال پیش سنگ‌نوشته‌ای بر سردر ارگ وجود داشت که در آن نام ارگ کهن بوده است. میر حسن خان در این سال ارگ را توسعه داد. این بنا دارای ۶ برج بوده که یکی از برج‌ها به برج نادر میرزا معروف شد.
خرو
روستای ییلاقی خرو در ۲۲ کیلومتری شرق طبس و در میان رشته‌کوه‌های شتری قرار دارد. از جمله ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد این روستا می‌توان به باغ‌های سرسبز و پلکانی آن اشاره کرد که به سبب آب و هوای مناسب و خاک حاصلخیز، محصولاتی همچون آلو، زردآلو، گردو، خرمالو، گیلاس و انجیر در آن به عمل می‌آید. روستای خرو به واسطه نزدیکی به طبس و امکانات تفریحی و اقامتی مناسب و طبیعت کوهستانی و دلنشینش، همواره پذیرای مردم طبس و مسافران، به‌خصوص در روزهای تعطیل و ایام نوروز است.
آبگرم معدنی مرتضی علی
چشمه مرتضی علی در شرق شهرستان طبس قرار دارد و شامل مجموعه‌ای از چندین چشمه است که از دامنه‌های جنوبی کوه کش سیاه به‌سمت غرب جریان دارد. این چشمه یکی از معروف‌ترین جاهای دیدنی طبس است که به‌دلیل خاصیت درمانی‌اش، طرفداران زیادی بین گردشگران دارد. اما این همه ماجرا نیست؛ وجود چشمه‌های آب گرم و سردی که به موازات هم در یک دره قرار گرفته‌اند، پدیده‌ای اعجاب‌انگیز خلق کرده که نظیرش را در کمتر جایی خواهید دید.
جالب‌تر اینکه بلندترین سد قوسی جهان در انتهای مسیر چشمه مرتضی علی واقع شده که همین موضوع بر شهرت آن افزوده است. اگر گذرتان به این چشمه بیفتد، حتماً شاهد قبرهای بسیار قدیمی در دیواره‌های تنگه خواهید بود که به زرتشتی‌ها تعلق دارد.
ازمیغان
روستای ازمیغان در ارتفاع ۱٬۰۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد. این روستای کوهپایه‌ای، رودخانه‌های خروشان و پرآبی در دل طبیعت کویری خود دارد. ازمیغان با وجود رودخانه‌هایی پرآب، از دو نوع آب‌وهوای گرم و مرطوب و گرم و خشک برخوردار است. خاک روستای ازمیغان حاصلخیز است و وجود رودخانه‌ها و حاصلخیزی خاک سبب کشت شالیزارهای برنج و پرورش باغ‌های میوه در آب و هوای کویری و گرم روستا می‌شود.
کال جنی (دره جن‌ها)
دره کال جنی دره‌ای است که نزد بومیان به دره جن‌ها شهرت دارد و از دوره ساسانیان تاکنون باقی مانده است. «کال» اصطلاحی است که به دره یا مسیر ایجاد شده توسط سیلاب‌ها گفته می‌شود. این دره در شمال شهر طبس و در اطراف روستای ازمیغان در امتداد خروجی قناتی در نزدیکی آن واقع شده است. دره‌ای خاموش، سرد و پر از آب که در دل پهنه‌ای داغ و تب‌دار قرار دارد. از نظر بومیان، این منطقه با تمامی اراضی دیگر فرق دارد و دلیل هم آب روانی است که در آن وجود دارد. حوضچه‌هایی با عمق ۱٫۵ متر برای آب‌تنی در روزهای گرم تابستان مورد استفاده قرار می‌گیرند.
جنگل سنو
جنگل سنو در فاصله ۲۴ کیلومتری طبس و مناطق کوهستانی آن واقع شده و با داشتن ۸۰۰ گونه گیاهی مختلف، یکی از محبوب‌ترین جاهای دیدنی طبس محسوب می‌شود. در این منطقه، به خاطر کم‌آبی، خبری از گیاهان سرسبز و رنگارنگ نیست، اما درختانی همچون گز، طاق و اسفناج وحشی از طوفان شن جلوگیری می‌کنند.
کویر حلوان (زیبای خفته)
حلوان، کویری پوشیده از ریگزار و مثلثی‌شکل است که رأس آن در جهت شرق قرار دارد. این کویر در حاشیه ریگزار، باتلاق‌های نمکی و رسی کویر مرکزی و دریاچه نمک خور واقع شده است. فاصله شمال به جنوب ریگزار در بیشترین حالت ۴۰ کیلومتر و فاصله شرق به غرب آن در قسمت‌های مرکزی حدود ۱۴ کیلومتر و در نواحی شمالی، پنج کیلومتر است. ریگزار حلوان، گستره‌ای شمالی-جنوبی دارد و بیشترین ارتفاع تپه‌های حلوان را می‌توان در نواحی شرقی آن جستجو کرد. ارتفاع این تپه‌های ماسه‌ای از کف دشت حدود ۸۰ متر است و به‌سمت غرب کاهش پیدا می‌کند.
از زیبایی‌های کویر حلوان می‌توان به تلاقی تپه‌های ماسه‌ای و ارتفاعات عاشقان اشاره کرد که در نواحی جنوب شرقی شکل گرفته و صحنه دیدنی‌ای از پیوند ماسه و کوه ایجاد کرده است. تفریحات در این منطقه شامل کویرنوردی، شترسواری، رصد ستارگان، حمام شن، پیاده‌روی روی رمل‌های شنی، آفرودسواری، موتورهای چهارچرخ و کمپینگ است که سالانه گردشگران زیادی را به سوی خود جذب می‌کند.
رودخانه نمک طبس
یکی دیگر از جاذبه‌های طبس، رودخانه نمک آن یا همان «کال طبس» است که نمونه آن را در کمتر جایی می‌توان پیدا کرد. این پدیده خاص که در ۲۰ کیلومتری شمال غرب شهر طبس و ۸ کیلومتری روستای محمدآباد واقع شده، جلوه‌ای متفاوت از طبیعت طبس را به تصویر می‌کشد. در رودخانه نمک طبس تا چشم کار می‌کند فقط گلوله‌های تخم‌مرغی‌شکل نمک با آرایشی بسیار دیده می‌شود. پیش از استفاده از نمک‌های یددار، نمک کال طبس در سفره‌های مردم این شهر پیدا می‌شد.
آبشار تفتو
آبشار تفتو در ۵ کیلومتری روستای اصفهک و در فاصله ۳۵ کیلومتری شهر طبس در دره‌ای منتهی به پایین دست سد کریت قرار دارد. برای رسیدن به آبشار، پلی فلزی ساخته شده که صعب‌العبور بودن این مسیر را برای همگان هموار ساخته است. پشت آبشار حفره‌ای قرار گرفته که قندیل‌های آهکی در آن وجود دارد و منظره زیبایی را ایجاد کرده‌اند. در طول مسیر، حوضچه‌های آب وجود دارد که باید مراقب آنها بود، همچنین به دلیل وجود علفزار و نیزارهای خشک از روشن کردن آتش باید خودداری کرد.
نایبند (ماسوله کویر)
روستای نایبند در دامنه کوهستان و مشرف بر دشت لوت در جنوب شهرستان طبس و با نزدیک‌ترین فاصله از شهر دیهوک قرار گرفته است. روستایی در دل کویر که وقتی به آن وارد می‌شوید باورتان نمی‌شود اینجا کویر باشد. کشتزارهای گندم و جو، نخلستان‌های زیبا و باغ‌های مرکبات جلوه‌گری زیبایی دارد و مناظری بکر آفریده است. روستای نایبند در طبس از روستاهای پلکانی ایران است و عنوان ماسوله کویری را به خود اختصاص داده است. این روستا همچون جزیره‌ای سبز در میان کویر به نظر می‌رسد. قدمت روستای نایبند به قرون اولیه تاریخ اسلام برمی‌گردد. وجود چشمه آبگرم معدنی دیگ رستم در نزدیکی این روستا جذابیت این منطقه را دو چندان کرده و مقصدی مناسب برای مسافرانی است که از خستگی راه درمانده شده‌اند.
ژئوپارک طبس
شهر باستانی طبس به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ژئوپارک‌های ایران شناخته می‌شود. در طبس دست کم ۵۰ ژئوسایت وجود دارد که می‌تواند در قالب یک ژئوپارک بزرگ در یونسکو به ثبت برسد.
زمین‌لرزه طبس
زمین‌لرزه‌ای در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ طبس را به کلی ویران نمود و حدود ۱۰٬۰۰۰ تن قربانی گرفت. آمار رسمی قربانیان این حادثه توسط مرکز آمار ایران ۷٬۶۷۶ نفر ذکر شده است. طبس در این زمین‌لرزه به‌طور کامل نابود شد و پس از آن بازسازی‌هایی در آن انجام شد.
سوغاتی‌های طبس
سوغات طبس شامل انواع خوراکی‌ها و صنایع دستی است:
- خوراکی‌ها: عصاره علف هیزه، عصاره آویشن، عصاره کلپوره، روورکرده، قطاب، باقلوا، نان چایی، نان نخود، مرباهای بهار نارنج، پوست پرتغال، بالنگ، پوست پسته، نارنجوک، عرقیات گیاهان کوهی و محلی، سبزیجات معطر، خرما، خرمالو، پسته، زعفران، زیره سیاه، عسل طبیعی، خاکشیر
- نان‌های محلی: نون قرص (نان دایره‌ای شکل و خاص شهرستان)، تفتون (نان محلی)
- صنایع دستی: سینی‌های مسی با طرح نخل و پلیکان، گلیم و فرش طبس در طرح‌های لچک ترنج، جوشقان، محرابی، دسته گلی، گنبدی، کف ساده، قاب قابی درختی، افشان و خشتی، بافته‌های حصیری از برگ‌های نخل
ذخایر معدنی طبس
از بزرگ‌ترین معادن شهرستان می‌توان به معادن زغال‌سنگ طبس که ۷۶ درصد ذخایر زغال‌سنگ ایران را تشکیل می‌دهد، معدن سنگ آهن سه چاهون، معدن سرب و روی کوشک و معدن فلورین کمر مهدی اشاره کرد. با توجه به شرایط خاص زمین‌شناسی ناحیه طبس، طیف وسیعی از مواد معدنی در آن تشکیل شده که بسیاری از آنها به‌صورت معدن فعال در حال استخراج و بهره‌برداری هستند. در این شهرستان بیش از ۲۰۰ نوع ماده معدنی تاکنون کشف شده است. معدن فلورین کمر مهدی از خالص‌ترین معادن فلورین خاورمیانه بوده و محصولات آن به اروپا نیز صادر می‌شود.
جدایی از استان یزد و بازگشت به خراسان
طبس که پیش‌تر شهری در استان خراسان بود، در سال ۱۳۸۰ و همزمان با تقسیم استان خراسان بزرگ، به استان یزد ملحق شد. اما چند سال پس از تقسیم استان خراسان، در زمستان سال ۱۳۹۱ به استان خراسان جنوبی ملحق شد.
روستاهای شهرستان طبس
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان طبس ۲۷۶ آبادی در ۸ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۸۶ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آنها ۱۹٬۹۴۰ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان طبس ببینید.
دهستان‌های شهرستان طبس
- دهستان گلشن — بخش مرکزی، ۲۴ آبادی، ۳٬۳۲۷ نفر جمعیت
- دهستان نخلستان — بخش مرکزی، ۱۳ آبادی، ۳٬۱۸۸ نفر جمعیت
- دهستان منتظریه — بخش مرکزی، ۳۵ آبادی، ۳٬۰۹۷ نفر جمعیت
- دهستان کویر — بخش دیهوک، ۳۳ آبادی، ۲٬۸۴۶ نفر جمعیت
- دهستان دیهوک — بخش دیهوک، ۲۸ آبادی، ۲٬۴۰۹ نفر جمعیت
- دهستان دستگردان — بخش دستگردان، ۵۴ آبادی، ۲٬۱۷۸ نفر جمعیت
- دهستان کوه یخاب — بخش دستگردان، ۷۱ آبادی، ۲٬۱۵۸ نفر جمعیت
- دهستان پیرحاجات — بخش مرکزی، ۱۸ آبادی، ۷۳۷ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان طبس
- روستای دشتغران — دهستان گلشن، ۱٬۸۳۵ نفر
- روستای کریت — دهستان نخلستان، ۱٬۷۴۳ نفر
- روستای فهالنج — دهستان نخلستان، ۱٬۲۵۸ نفر
- روستای اسفندیار — دهستان کویر، ۱٬۰۱۹ نفر
- روستای خسرواباد — دهستان گلشن، ۱٬۰۱۰ نفر
- روستای جوخواه — دهستان منتظریه، ۹۱۱ نفر
- معدن ذغال سنگ پرواده — دهستان دیهوک، ۷۹۰ نفر
- روستای اصفهک — دهستان دیهوک، ۷۳۰ نفر
- روستای جمز — دهستان منتظریه، ۶۰۳ نفر
- روستای حلوان — دهستان پیرحاجات، ۵۷۲ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی طبس
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۷ شعبه از ۱۳ بانک در شهرستان طبس فعال است که ۴ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های طبس بانک سپه با ۵ شعبه، بانک ملی ایران با ۴ شعبه و بانک کشاورزی با ۴ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در طبس
- شعب بانک سپه در طبس — ۵ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در طبس — ۴ شعبه، ۴ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در طبس — ۴ شعبه
- شعب بانک ملت در طبس — ۳ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در طبس — ۲ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در طبس — ۲ شعبه
- شعب بانک مسکن در طبس — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در طبس — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در طبس — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در طبس — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در طبس — ۱ شعبه
- شعب بانک تجارت در طبس — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در طبس — ۱ شعبه
بیمارستان‌های طبس
در ایران‌گاه یک بیمارستان از شهرستان طبس ثبت شده است که ۱۳۰ تخت فعال دارد.
- بیمارستان مصطفی خمینی — عمومی، ۱۳۰ تخت فعال
نظرهای مخاطبان دربارهٔ طبس
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر