ریشه‌شناسی نام
نام چالوس در متون تاریخی به صورت‌های «سالوس»، «شالوس» و «چالِس» (در گویش محلی) ثبت شده است. برخی معتقدند چون بخش جلگه‌ای شهر نسبت به ارتفاعات اطراف پست‌تر دیده می‌شود، آن را «چاله است» یا «چاله‌اس» می‌نامیدند که به مرور به چالوس تبدیل شده است.
پیشینه
دوران باستان
استان مازندران در دوران باستان «تپیرستان» (برگرفته از نام قوم تپوری) نامیده می‌شد. مورخان معتقدند نخستین ساکنان باستانی این منطقه، قوم «آمارد» بودند که از آمل تا تنکابن و قوم «تپوری» از آمل تا گرگان سکونت داشتند. شهرهای آمل، چالوس، کلار، سعیدآباد و رویان جزئی از سرزمین قوم تپوری محسوب می‌شدند.
در دوران اشکانی و ساسانی، منطقه رویان (که چالوس نیز بخشی از آن بود) تحت حاکمیت خاندان «گشنسپ» از پادشاهان تپورستان قرار داشت. به گزارش مسعودی، در چالوس دژی استوار وجود داشت که پادشاهان ایران برای جلوگیری از یورش دیلمیان بنا نهاده بودند. این دژ که توسط اسپهبدان طبرستان در منطقه نمکاب‌رود ساخته شده بود، تا عصر علویان پابرجا ماند و سپس توسط ناصر کبیر تخریب شد.
پس از اسلام
پس از شکست اسپهبد خورشید، آخرین اسپهبد طبرستان، در سال ۱۴۴ قمری، عمر بن علاء از سوی خلافت عباسی توانست کلار و چالوس را فتح کند. در دوران اسلامی، نام این شهر به صورت سالوس و شالوس نیز ثبت شده است. مقدسی، جغرافی‌دان قرن چهارم، از قلعه‌ای سنگی و مسجدی در یک سمت آن در چالوس یاد کرده است.
در دوره حمله امیر تیمور، این شهر به کلی ویران شد و تا قرن‌ها به صورت روستایی کوچک در منطقه رستمدار باقی ماند. با این حال، در دوران پهلوی اول و با پشتیبانی دولت وقت، چالوس دوباره به شهری سازمان‌یافته تبدیل شد و امروزه به یکی از زیباترین و پررفتوآمدترین شهرهای گردشگری ایران تبدیل شده است.
تاریخ چالوس در عصر استنداران
استنداران، طایفه‌ای از منطقه کجور بودند که از قرن ششم تا دهم بر منطقه رویان (شامل نور، کجور، چالوس و کلار) حکومت می‌کردند. «استندار» در زبان طبری به معنای «ملک الجبال» یا حاکم کوهستان است. این حکام نقش مهمی در تاریخ منطقه داشتند و بارها با حکام گیلان و دیلمان درگیر شدند.
دوران پهلوی
چالوس در دوران پهلوی اول با ساخت بناهای مهمی مانند کارخانه حریربافی (که در زمان خود در خاورمیانه بی‌نظیر بود)، پل فلزی چالوس، کاخ چالوس و هتل بنیاد پهلوی، رونق دوباره‌ای یافت. این بناها امروزه نیز از جاذبه‌های تاریخی و معماری شهر محسوب می‌شوند.
تقسیمات جغرافیایی
حدود طبرستان و رویان
چالوس و کلار همواره به عنوان بخشی از طبرستان (مازندران) شناخته می‌شدند. ابن رسته، مورخ قرن سوم، طبرستان را شامل چهارده بخش می‌داند که چالوس (شالوس) و رویان و کلار نیز جزو آن بودند. رویان به سرزمینی آباد در غرب مازندران گفته می‌شد که شامل نور، کجور، کلارستاق، لنگا، تنکابن و حتی تا طالقان و رودبار قصران امتداد داشت.
کلارستاق
کلارستاق نام ناحیه‌ای در طبرستان و رستمدار است که به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌شود. بخش شرقی تا رود چالوس و بخش غربی تا رود پلنگاب‌رود امتداد دارد. این منطقه شامل شهرستان‌های چالوس و کلاردشت است. بومیان کلارستاق به زبان طبری و گویش طبری کلارستاقی صحبت می‌کنند.
کجور
کجور از شمال به دریای مازندران، از غرب به رود چالوس، از شرق به نور و از جنوب به دره نور محدود می‌شود. بخش شرقی شهر چالوس در ناحیه کجور قرار دارد و بومیان آن به گویش کجوری از زبان مازندرانی سخن می‌گویند.
مردم‌شناسی
قومیت و زبان
اکثریت جمعیت شهر چالوس را بومیان کلارستاق تشکیل می‌دهند که از قومیت طبری (مازندرانی) هستند و ریشه در قوم باستانی تپوری دارند. مردم بومی شهر به زبان طبری و گویش طبری کلارستاقی صحبت می‌کنند. گویش طبری چالوس جزو گویش غربی زبان مازندرانی محسوب می‌شود.
مردم مهاجر
بخشی از جمعیت چالوس را مهاجران گیلانی و کرد تشکیل می‌دهند. در دوران قاجار، ایل کرد خواجوند به چالوس تبعید شدند و در دوره پهلوی نیز گروهی از اهالی شرق گیلان برای کار در کارخانه حریربافی به این شهر مهاجرت کردند.
جمعیت
بر اساس آخرین آمارها، شهر چالوس با جمعیتی بالغ بر ۱۰۵,۰۱۵ نفر (در سال ۱۴۰۲)، پنجمین شهر پرجمعیت استان مازندران و پرجمعیت‌ترین شهر غرب این استان است.
فرهنگ و آیین‌ها
فرهنگ طبری و رسم و رسوم مازندرانی با زندگی مردم چالوس عجین شده است. از جمله آداب و رسوم مرسوم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- نوروزخوانی: بعد از نیمه اول اسفند ماه، گروه‌های نوروزخوان با شعر و موسیقی محلی به در خانه‌های مردم می‌روند و نوید بهار را می‌دهند.
- تیرماه سیزده: جشنی سنتی در سیزدهم تیرماه
- چله شو: شب یلدای مازندرانی
- آفتاب خواهی (خورمیا): آیینی نمایشی برای پایان بارندگی و طلوع خورشید
- رقص دروم (تکدست): رقصی پهلوانی و بومی منطقه
اقلیم و آب و هوا
چالوس به دلیل مجاورت با دریای مازندران و جنگل‌های انبوه، از آب و هوایی معتدل و مرطوب برخوردار است. حداکثر دمای آن در تابستان بین ۲۴ تا ۳۵ درجه و در زمستان بین ۸ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد متغیر است.
جاذبه‌های تاریخی، طبیعی و گردشگری
چالوس پر است از جاذبه‌های دیدنی که هر سلیقه‌ای را راضی می‌کند:
جاذبه‌های طبیعی
- جاده چالوس (جاده ۵۹): یکی از زیباترین جاده‌های جنگلی جهان
- دریاچه ولشت: دریاچه‌ای زیبا در مسیر جاده چالوس
- سد زوات: در دل بیشه‌زارهای چالوس
- پارک جنگلی نمکاب‌رود: با بیش از ۲۰۰ هکتار مساحت و درختان شمشاد ۷۰۰ ساله
- پارک جنگلی ورگاویج: در مسیر جاده چالوس
- تله‌کابین نمک‌آبرود: با چشم‌اندازی فوق‌العاده به دریا و جنگل
- کرانه‌های رود چالوس و سرداب‌رود: مکان‌های عالی برای دورهمی
جاذبه‌های تاریخی
- پل فلزی چالوس: ساخته شده در سال ۱۳۱۱ با معماری منحصربه‌فرد
- کاخ چالوس (دوره پهلوی اول): در میدان معلم
- کاخ مادر شاه (دوره پهلوی دوم): در روستای مازوپشته
- کارخانه حریربافی: بنایی تاریخی از سال ۱۳۱۲
- بازار روز سنتی چالوس: در نزدیکی رودخانه
روستاهای دیدنی
روستاهای انگوران، الیت، دلیر، فشکور، مازوپشته، ذوات و بسیاری دیگر با چشم‌اندازهای بکر و طبیعت مسحورکننده از دیگر جاذبه‌های این منطقه هستند.
روستاهای شهرستان چالوس
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان چالوس ۱۵۲ آبادی در ۵ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۱۳۲ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۴۷٬۳۸۷ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان چالوس ببینید.
دهستان‌های شهرستان چالوس
- دهستان کلارستاق شرقی — بخش مرکزی، ۲۷ آبادی، ۲۰٬۳۶۲ نفر جمعیت
- دهستان کلارستاق غربی — بخش مرکزی، ۲۲ آبادی، ۱۲٬۰۲۷ نفر جمعیت
- دهستان کلاردشت — بخش کلاردشت، ۲۵ آبادی، ۷٬۵۶۹ نفر جمعیت
- دهستان کوهستان — بخش کلاردشت، ۵۲ آبادی، ۴٬۵۰۸ نفر جمعیت
- دهستان بیرون بشم — بخش کلاردشت، ۲۶ آبادی، ۲٬۹۲۱ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان چالوس
- روستای علوی کلا — دهستان کلارستاق شرقی، ۴٬۱۴۲ نفر
- روستای هچیرود — دهستان کلارستاق غربی، ۱٬۸۸۵ نفر
- روستای گرامجان — دهستان کلارستاق شرقی، ۱٬۵۴۹ نفر
- روستای کردیچال — دهستان کلاردشت، ۱٬۴۶۶ نفر
- روستای پیشنبور — دهستان کلاردشت، ۱٬۴۰۶ نفر
- روستای حسین‌آبادسفلی — دهستان کلارستاق شرقی، ۱٬۳۴۴ نفر
- روستای سینوا — دهستان کلارستاق شرقی، ۱٬۳۴۲ نفر
- روستای اشکاردشت — دهستان کلارستاق شرقی، ۱٬۲۷۷ نفر
- روستای زوات شرق — دهستان کلارستاق شرقی، ۱٬۲۲۵ نفر
- روستای ایشبن علیا — دهستان کلارستاق شرقی، ۱٬۱۸۰ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی چالوس
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۴۶ شعبه از ۱۷ بانک در شهرستان چالوس فعال است که ۸ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های چالوس بانک ملی ایران با ۹ شعبه، بانک سپه با ۸ شعبه و بانک کشاورزی با ۶ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در چالوس
- شعب بانک ملی ایران در چالوس — ۹ شعبه، ۸ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در چالوس — ۸ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در چالوس — ۶ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در چالوس — ۵ شعبه
- شعب بانک تجارت در چالوس — ۳ شعبه
- شعب بانک مسکن در چالوس — ۲ شعبه
- شعب بانک ملت در چالوس — ۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در چالوس — ۲ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در چالوس — ۱ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در چالوس — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در چالوس — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در چالوس — ۱ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در چالوس — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در چالوس — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در چالوس — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در چالوس — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در چالوس — ۱ شعبه
بیمارستان‌های چالوس
در ایران‌گاه ۳ بیمارستان از شهرستان چالوس ثبت شده است که مجموعاً ۲۱۵ تخت فعال دارند.
- بیمارستان ایت الله طالقانی چالوس — عمومی، ۱۶۱ تخت فعال
- بیمارستان امام رضا(ع) چالوس — عمومی، ۵۴ تخت فعال
- کلینیک ویژه طوبی چالوس — عمومی
نظرهای مخاطبان دربارهٔ چالوس
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر