زبان و اقوام؛ جزیره‌ای از فرهنگ‌ها
گرمسار را به حق «جزیره اقوام» می‌نامند. مردم خون‌گرم این شهر فارسی‌زبان هستند، اما در گوشه‌وکنار شهرستان، رنگین‌کمانی از فرهنگ‌ها و زبان‌ها به چشم می‌خورد. در بخش ایوانکی، تات‌ها با زبان شیرین تاتی زندگی می‌کنند و شهر ایوانکی مرکز تات‌زبانان استان سمنان است. مازندرانی‌ها، الیکایی‌ها و شهمیرزادی‌ها نیز با گویش الیکایی از زبان طبری سخن می‌گویند. از دیگر اقوام ساکن در این خطه می‌توان به آذری‌ها، کردهای پازوکی، عرب‌زبانان و لرهای شادوند اشاره کرد. این تنوع فرهنگی، گرمسار را به موزه‌ای زنده از اقوام ایرانی تبدیل کرده است.
وجه تسمیه و پیشینه تاریخی
پیش از اسلام
داستان گرمسار از روزگار اشکانیان آغاز می‌شود؛ زمانی که این سرزمین «خواران» نام داشت. سلوکی‌ها شهری به نام «خاراکس» در این ناحیه بنا نهادند و سمنانی‌ها هنوز هم آن را «خواره» می‌خوانند. برخی منابع از این منطقه با نام «خاریس» نیز یاد کرده‌اند. ریشه نام «خوار» در دو روایت نقل شده است: یکی اشاره به خورشید و روشنایی دارد و دیگری به معنای «پایین‌دست» یا «سرزمین پست» است.
پس از اسلام
با ورود اسلام به ایران، خوار به یکی از شهرهای معتبر ایالت ری تبدیل شد. در سال ۳۲۹ هجری قمری، ماکان کاکی علیه سامانیان قیام کرد و خوار را به تصرف خود درآورد. در دوران غزنویان و سلجوقیان، این منطقه بارها صحنه نبردهای قدرت‌های بزرگ بود. قلعه‌های اردهان و گردکوه در این دوره تسخیر شدند.
حمله مغول در سال ۶۱۶ هجری قمری، تلخ‌ترین روزهای تاریخ خوار را رقم زد. چنگیزخان با قشون خود این منطقه را تصرف کرد و هلاکوخان نیز قلعه‌های اسماعیلیه را ویران ساخت. اما سربه‌داران با ظهور خود در خراسان، علم مخالفت با مغولان را برافراشتند و شهرهایی چون استرآباد، بسطام، دامغان، سمنان و خوار را از چنگ آنان خارج کردند.
در دوره صفویه، شاه اسماعیل حکومت فیروزکوه و خوار را منقرض کرد. اما نقطه عطف تاریخ گرمسار در دوره قاجار رقم خورد؛ آغا محمدخان قاجار برای تأمین امنیت پایتخت تازه تأسیس خود (تهران)، عده‌ای از مردم خمسه زنجان و دیگر نقاط را به خوار فرستاد و این منطقه را آباد کرد.
امروزه گرمسار یکی از مناطق آباد استان سمنان است که با فاصله کم از تهران، پتانسیل بالایی برای پیشرفت دارد. رودخانه حبله‌رود که تنها رودخانه دائمی ایران از مرکز تا شرق کشور است، مناطق اطراف گرمسار را سیراب می‌کند. محصولات کشاورزی این منطقه شامل گندم، پنبه، خربزه، انار و انجیر است.
موقعیت جغرافیایی
گرمسار غربی‌ترین شهرستان استان سمنان با وسعتی حدود ۵۱۸۲ کیلومتر مربع است. این شهرستان از شمال به دماوند، از غرب به ایوانکی، از شرق به آرادان و از جنوب به کویر مرکزی محدود می‌شود. این موقعیت استراتژیک، گرمسار را به یکی از مهم‌ترین شاهراه‌های ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب کشور تبدیل کرده است.
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر گرمسار ۴۸٬۶۷۲ نفر بوده است. این شهر با رشد جمعیتی متعادل، همچنان یکی از شهرهای مهم استان سمنان محسوب می‌شود.
صنایع دستی و سوغات
اگر به گرمسار سفر کنید، نمی‌توانید دست خالی برگردید. صنایع دستی این شهرستان از رونق و تنوع بسیار زیادی برخوردار است. قالی‌بافی، گلیم‌بافی، جاجیم‌بافی، پارچه‌بافی، خرجین‌بافی، سفال‌گری، منبت‌کاری و معرق‌کاری از جمله هنرهای دستی این خطه هستند. گلیم‌بافی گرمسار چنان شهرتی دارد که در بازارهای جهانی طرفداران زیادی پیدا کرده است.
از سوغات خوشمزه این شهرستان می‌توان به خربزه‌های شیرین و صادراتی ایوانکی اشاره کرد که نوع خاصی به نام «سوسکی» دارد. انار و رب‌انار، محصولات لبنی خالص و البته «ته چین مخصوص گرمسار» از دیگر سوغاتی‌های محبوب این منطقه هستند.
جاذبه‌های گردشگری
کاروانسرای قصر بهرام
در جنوب گرمسار و در دامنه‌های شمالی سیاه‌کوه، ویرانه‌هایی به چشم می‌خورد که محلی‌ها به آن «قصر» می‌گویند. این کاروانسرای باشکوه با پلان مستطیل شکل و مصالح سنگی ساخته شده است. بنای بیرونی چهارگوش با چند برج و دو دروازه شمالی و جنوبی، روکاری از سنگ‌های بزرگ آهکی صیقل‌شده سفید دارد که از کوه‌های مجاور آورده شده‌اند.
نکته شگفت‌انگیز این بنا، سیستم آبرسانی آن است: آب به‌وسیله دو مجرای روی هم (یکی از لوله‌های سفالین و دیگری مانند نهری سنگی) از چشمه شاه دامنه سیاه‌کوه به استخرهای بزرگ مقابل بنا منتقل می‌شد. این بنا که در دوره صفویه تعمیر اساسی شد، به «بنای شاه عباسی» معروف است. سفال‌های به‌دست‌آمده از اطراف این بنا نشان می‌دهد که این کاروانسرا پیش از صفویه نیز برپا بوده است.
کاروانسرای عین‌الرشید
در دو کیلومتری شمال قصر بهرام، کاروانسرای عین‌الرشید قرار دارد. یک چشمه بزرگ پرآب شیرین بین کاروانسرا و پست نگهبانی شکارگاه واقع شده که آب آن از طریق جویی به باغ درون حصار کاخ می‌رفته است. این بنا ۸۶ متر طول و ۴۷ متر عرض دارد و مشتمل بر دو حیاط بزرگ است. معماری باشکوه آن با تالارهای بلند و اتاق‌های متعدد، یادآور شکوه دوران صفوی است.
قصر حرمسرا
در یک کیلومتری جنوب شرقی قصر بهرام، بنای دیگری از دوره صفوی به چشم می‌خورد که «حرمسرا» نامیده می‌شود. این بنا در هنگام مسافرت خاندان سلطنتی، محل سکونت حرمسرا و در سایر مواقع محل استراحت شکارچیان سلطنتی بوده است. آب آشامیدنی این بنا از چشمه‌های دامنه سیاه‌کوه تأمین می‌شد.
قلعه استوناوند (ناروهه)
یاقوت حموی در سال ۶۱۳ هجری قمری این قلعه را دیده و عمر آن را تقریباً سه هزار سال تخمین زده است. این قلعه بر فراز تیغه‌های بلند دامنه جنوبی کوهستان البرز استوار شده و بقایای برج و باروی آن، پهنای دره حبله‌رود را در میان گرفته است. برج‌های دیده‌بانی این دژ بر تمام طول دره و کناره‌های جنوبی رودخانه تا اراضی هموار حاشیه شمالی کویر نظارت دارند. ذکاوت سازندگان در ساخت این دژ چنان بوده که مسیر صعب‌العبور آن را با معماری هوشمندانه، صدچندان کرده است.
جاده سنگ‌فرش سیاه‌کوه
یکی از شگفت‌انگیزترین جاذبه‌های گرمسار، جاده دست‌ساز سنگ‌فرشی است که با سنگ‌های تراش‌خورده روی بستر کویر ساخته شده است. این جاده به طول ۳۵ کیلومتر و عرض ۵ متر، در مسیر شاهراه تاریخی اصفهان-ساری در دوره صفوی احداث شده تا کاروانیان را از باتلاق‌ها و نمک‌زارهای جنوب گرمسار محافظت کند. بقایای دو پل سنگی روی این جاده هنوز قابل مشاهده است.
بنه‌کوه
منطقه نمونه گردشگری «بنه‌کوه» در شمال شهر گرمسار، بهشتی برای طبیعت‌دوستان است. این منطقه به دلیل قرار داشتن بر سر راه باستانی گرمسار به مازندران، از نظر تاریخی و نظامی اهمیت ویژه‌ای دارد. وجود قلعه باستانی استوناوند، ریگ‌تپه و قلعه گبری از جاذبه‌های این منطقه است. رودخانه حبله‌رود با انواع پرندگان و ماهی‌ها، بنه‌کوه را به مقصدی محبوب برای گردشگران تبدیل کرده است.
روستاهای شهرستان گرمسار
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان گرمسار ۲۰۰ آبادی در ۵ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۶۳ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۱۷٬۲۷۴ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان گرمسار ببینید.
دهستان‌های شهرستان گرمسار
- دهستان کهن آباد — بخش آرادان، ۵۰ آبادی، ۴٬۵۶۳ نفر جمعیت
- دهستان لجران — بخش مرکزی، ۵۹ آبادی، ۴٬۴۴۰ نفر جمعیت
- دهستان یاتری — بخش آرادان، ۲۸ آبادی، ۴٬۲۷۰ نفر جمعیت
- دهستان حومه — بخش مرکزی، ۳۲ آبادی، ۲٬۸۵۳ نفر جمعیت
- دهستان ایوانکی — بخش ایوانکی، ۳۱ آبادی، ۱٬۱۴۸ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان گرمسار
- روستای داور‌آباد — دهستان یاتری، ۱٬۶۶۰ نفر
- روستای کهن‌آباد — دهستان کهن آباد، ۱٬۶۳۰ نفر
- روستای فروان — دهستان کهن آباد، ۸۹۴ نفر
- روستای حاجی‌آباداتشگاه — دهستان لجران، ۸۲۷ نفر
- روستای نوده خالصه — دهستان لجران، ۸۱۴ نفر
- روستای کرند — دهستان لجران، ۷۷۷ نفر
- روستای کندقلیخان — دهستان کهن آباد، ۷۷۵ نفر
- روستای یاتری بالا — دهستان یاتری، ۷۰۸ نفر
- روستای فرور — دهستان لجران، ۷۰۶ نفر
- روستای جلیل‌آباد — دهستان کهن آباد، ۷۰۱ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی گرمسار
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۳۰ شعبه از ۱۱ بانک در شهرستان گرمسار فعال است که ۸ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های گرمسار بانک ملی ایران با ۹ شعبه، بانک سپه با ۵ شعبه و بانک مسکن با ۳ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در گرمسار
- شعب بانک ملی ایران در گرمسار — ۹ شعبه، ۸ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در گرمسار — ۵ شعبه
- شعب بانک مسکن در گرمسار — ۳ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در گرمسار — ۳ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در گرمسار — ۳ شعبه
- شعب بانک تجارت در گرمسار — ۲ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در گرمسار — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در گرمسار — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در گرمسار — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در گرمسار — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در گرمسار — ۱ شعبه
بیمارستان‌های گرمسار
در ایران‌گاه ۲ بیمارستان از شهرستان گرمسار ثبت شده است که مجموعاً ۸۵ تخت فعال دارند.
- بیمارستان امام ره گرمسار — عمومی، ۸۵ تخت فعال
- کلینیک فوق تخصصی امام خمینی (ره) — عمومی
نظرهای مخاطبان دربارهٔ گرمسار
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر