گمیشان؛ شهری با پیشینهای کهن
گمیشان در اصل نام شهرستانی است که شهرهای گمیش تپه (مرکز شهرستان)، سیمین شهر و روستاهای تابعه را دربر میگیرد. این شهرستان در تاریخ ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۸ از شهرستان ترکمن جدا شد و به موجودیتی مستقل تبدیل گشت.
آب و هوا؛ بهشتی معتدل در حاشیه خزر
آب و هوای گمیش تپه از نوع استپی و نسبتاً خشک است. زمستانهای آن نسبتاً سرد و تابستانهایش گرم و شرجی است. میانگین سالانه دما در این منطقه ۱۷٫۶ درجه سانتیگراد و میزان بارش سالانه حدود ۳۸۱ میلیمتر است. گرمترین ماه سال مرداد (با میانگین ۲۷٫۸ درجه) و سردترین ماه دی (با میانگین ۷٫۷ درجه) است. به دلیل قرارگیری رشته کوه البرز در شهرهای همسایه، ابرهای بارانی به سمت کوهها کشیده میشوند و گمیشان را به شهری با بارش نسبتاً کم تبدیل کردهاند.
روز ملی گمیش تپه
مردم گمیش تپه هر ساله در تاریخ ۲۹ مرداد، سالروز تأسیس شهرداری (بلدیه) در سال ۱۳۰۹، را به عنوان روز ملی خود جشن میگیرند.
مردم؛ رنگینکمانی از فرهنگها
اکثریت مردم گمیش تپه را ترکمنهای مسلمان اهل سنت (شاخه حنفی) تشکیل میدهند که به زبان مازنی و ترکمنی تکلم میکنند. این تنوع فرهنگی، آداب و رسوم، صنایع دستی و سبک زندگی منحصربهفردی را به این منطقه بخشیده است.
جمعیت
بر پایه آخرین سرشماری (سال ۱۳۹۵)، جمعیت گمیش تپه ۱۹,۱۹۱ نفر (۵,۱۲۹ خانوار) بوده است.
پیشینه؛ از جزیره آبسکون تا امروز
پیشینه گمیش تپه به دوران اشکانیان بازمیگردد. این منطقه در طول تاریخ، بخش مهمی از مسیر جاده ابریشم و تأمینکننده نیازهای تجاری اروپا بوده است. رودخانه گرگان از طریق گمیش تپه به دریای خزر میریخته و مسیر قدیمی آن که به «کهنه گرگان» معروف است، هنوز در حافظه تاریخی این سرزمین زنده است.
گمیش تپه در اوج شکوفایی خود، انتهای راه خاکی و آغاز راه آبی جاده ابریشم در بخش آسیایی بوده است. کشتیهای چوبی بزرگ بادبانی (ناوداران) با بنادر مختلفی چون بندر گز، انزلی، باکو و حتی حاجی طرخان (آستراخان امروزی) مراوده تجاری داشتند. آثار گمرک خانه قدیمی در ۲ کیلومتری غرب شهر هنوز پابرجاست.
در گزارشهای تاریخی از جمله سفرنامه رضاشاه در سال ۱۳۰۵ به مازندران، از پاکی و تمیزی مردم گمیش تپه و نبود گدایی در این شهر به نیکی یاد شده است. قدمت شکل امروزی شهر به دوران قاجار و پهلوی اول بازمیگردد.
اقتصاد و معیشت
- کشاورزی: عمده تولیدات کشاورزی شامل جو، گندم و تا حدودی پنبه است. کمبود آب کشاورزی از موانع اصلی توسعه این بخش بوده است.
- دامداری: دامداری یکی از قدیمیترین مشاغل مردم است. گوسفند، گاو و شتر در این منطقه نگهداری میشوند. گلههای گوسفند در زمستان به مراتع شمالی کوچ میکنند.
- ماهیگیری: مهمترین و اصلیترین شغل مردم گمیش تپه، ماهیگیری و صیادی از دریای خزر است. انواع ماهیان خاویاری (فیل ماهی، اوزون برون)، ماهی سفید، کپور، کفال و... در این منطقه صید میشوند.
- قالیبافی: قالیبافی هنر دست زنان و دختران گمیش تپه است. نقشهای بدیع و زیبایی مانند «خوجاین گول» بر روی دارهای قالی خلق میشوند.
- پرورش میگو: بزرگترین سایت پرورش میگو در شمال کشور با وسعت ۴ هزار هکتار در این شهرستان فعال است.
موقعیت جغرافیایی
گمیش تپه در کرانه شرقی دریای خزر واقع شده و از غرب به این دریا منتهی میشود. این شهر با بندر ترکمن حدود ۱۹٫۵ کیلومتر فاصله دارد.
جاذبههای گردشگری؛ سفری به اعماق تاریخ و طبیعت
جزیره آبسکون (کوره سو)
جزیره آبسکون که امروزه مردم محلی آن را «کوره سو» (به معنای آب ساکن) مینامند، جزیرهای باستانی و افسانهای است. در متون تاریخی از آن به عنوان شهری آباد و لنگرگاهی برای بازرگانان جهان یاد شده است. این جزیره در اشعار شاعرانی چون رودکی، فرخی و قطران تبریزی نیز ستوده شده است. داستان فرار سلطان محمد خوارزمشاه از چنگیز و جانشینی جلالالدین نیز به این منطقه گره خورده است.
موزه مردمشناسی گمیش تپه
این موزه در خانه تاریخی «گوکلانی» (مربوط به دوره پهلوی اول) در بافت سنتی شهر قرار دارد. موزه به معرفی فرهنگ، آداب و رسوم، صنایع دستی و مشاغل بومی مردم ترکمن میپردازد. بخشهای بافندگی (قالی، نمد، گلیم)، سوزندوزی، ساخت زیورآلات و کارگاههای آموزشی از بخشهای جذاب آن هستند.
گل فشان قارن یارق
این پدیده طبیعی یک آتشفشان گلی است که از دهانه آن به جای گدازه، گل و گاز خارج میشود. «قارن یارق» در زبان ترکمنی به معنای «شکم پاره» است و به شکاف زمین در این ناحیه اشاره دارد. این گل فشان به صورت تپهای مخروطی شکل با دهانهای به قطر ۵۰۰ تا ۷۰۰ متر خودنمایی میکند.
خانههای قدیمی چوبی
در بافت قدیمی گمیش تپه، خانههای چوبی دو و سه طبقهای وجود دارند که تماماً از چوب و الوارهای وارداتی از شوروی سابق ساخته شدهاند. معماری منحصربهفرد این بناها با اتاقهای تودرتو، دالانها و شومینههای زیبا، حکایت از هنر و ذوق معماران گذشته دارد. محلههای شیرمحمدیها، خوزینیها، مظفریها و شیروانیها از جمله مناطقی هستند که هنوز نمونههایی از این خانهها را در خود جای دادهاند.
دیوار دفاعی گرگان (قزل آلانگ)
دیوار بزرگ گرگان یا «مار سرخ» که پس از دیوار چین بزرگترین دیوار دفاعی جهان است، از کنار دریای خزر در شمال غربی گمیش تپه آغاز شده و تا کوههای گلیداغ ادامه مییافته است. این دیوار عظیم ۲۰۰ کیلومتری در سال ۱۳۷۸ به ثبت ملی رسیده است.
تالاب بینالمللی گمیشان
این تالاب با ۱۷,۷۰۰ هکتار وسعت، یکی از تالابهای بینالمللی ایران است. زیستگاه ۱۱۶ گونه گیاهی و انواع پرندگان و آبزیان، این تالاب را به بهشتی برای طبیعتدوستان و پرندهنگران تبدیل کرده است. متأسفانه خشکسالی و احداث سدها، این تالاب ارزشمند را در معرض خطر خشک شدن قرار داده است.
سوغات، غذاها و صنایع دستی
شیرینیجات
- بیشمه (شیرینی سنتی)
- تاتارچورک
- قاتلامه
- بورگ (پیراشکی سنتی)
- چاپادی
- پتیر
سوغات دریایی
- خاویار
- ماهی کپور و کفال
- ماهی خشک
- چونتا (نوعی جویدنی از ماهی خاویاری)
- قاویرغا (از ماهی خاویاری)
- روغن ماهی خاویاری
غذاهای سنتی
- چکدیرمه (استانبولی)
- یاهانا
- سوزمه (پلو)
- دوغ شتر
صنایع دستی
- قالی و قالیچه دستباف ترکمن
- گلیم
- سوزندوزی
- توربافی صیادی
- زیورآلات ترکمن
- لباس سنتی
- قایقهای چوبی
آموزش عالی
گمیش تپه دارای مراکز آموزش عالی متعددی است که از جمله آنها میتوان به دانشگاه آزاد اسلامی و مرکز آموزش فنی و حرفهای اشاره کرد.
بانکها و شعب بانکی گمیشان
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۳ شعبه از ۳ بانک در شهرستان گمیشان فعال است که ۱ شعبه از آنها دارای خودپرداز است.
فهرست شعب بانکها در گمیشان
- شعب بانک ملی ایران در گمیشان — ۱ شعبه، ۱ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در گمیشان — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در گمیشان — ۱ شعبه
بیمارستانهای گمیشان
در ایرانگاه ۲ بیمارستان از شهرستان گمیشان ثبت شده است.
- درمانگاه تخصصی مرکز بهداشتی درمانی — عمومی
- درمانگاه تخصصی پایگاه بهداشت ضمیمه — عمومی