نامگذاری
نام «محلات» از آنجا گرفته شده که این شهر از چندین محله با فرهنگهای گوناگون تشکیل شده است. استان مرکزی ۱۲ شهرستان دارد و محلات با بخش مرکزی خود، دو شهر محلات و نیمور و دو دهستان خورهه و باقرآباد را در بر میگیرد. به روایت میراث فرهنگی استان، محلات در روزگار هخامنشیان بخش کوچکی از ماد بوده و در دوره اشکانیان جزئی از ایالت والینشین ماد بزرگ محسوب میشده است. در زمان سلوکیان، بهویژه دهستان خورهه در شمال، مورد توجه حکام یونانی قرار گرفت. پس از اسلام، این منطقه بخشی از جبال یا کهستان نامیده میشد و در قرن چهارم هجری به «رستاق انار» شهرت یافت. بعدها محدوده خمین و محلات امروزی را «تیمره» مینامیدند که تیمره علیا (خمین) و تیمره سفلی (محلات) را شامل میشد. آثار باستانی در نواحی خورهه و نیمور، گواهی بر قدمت دیرینه این سرزمین است. برخی معتقدند وجه تسمیه محلات به خاطر وجود چندین محله نامتجانس است. سوغات این دیار شامل گل، حلوا، گیوه و تریکو میشود و اقتصاد آن بر پایه کشاورزی، باغداری، سنگهای زینتی و صنایع دستی (بهویژه گیوه) استوار است.
تاریخچه
محلات در دوران هخامنشیان بخش کوچکی از ایالت ماد بود. آثار باستانی آتشکده آتشکوه نشان میدهد که از زمان ساسانیان، دره رودخانه قمرود محل استقرار جمعیت بوده است. پس از اسلام، این منطقه جزو ایالت جبال شد و از دوره سلجوقیان تا قاجاریان، بخشی از عراق عجم به شمار میرفت. بر اساس کتیبههای هخامنشی، قدیمیترین نام محلات «ورکان» بوده است. نام محلات نیز از جمع «محله» گرفته شده و احتمالاً به روستاهایی مانند پیل پایان، ریوکان، زنجیردان و گوشه اشاره دارد. در گذشته به محلات «سایرالبلوک» نیز میگفتند، زیرا در نقشههای قدیمی جزو بلوکهای قم و کاشان نبود.
مردم
مردم محلات فارسیزبان هستند و به لهجه محلاتی سخن میگویند. در گذشته، زبان راجی یا راژی (از زبانهای ایران مرکزی) نیز در این منطقه رایج بود. مردم این شهر مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند.
طوایف و خاندانها
محلات سه طایفه بزرگ داشت که بیشتر املاک منطقه در دست آنان بود و همواره با یکدیگر در رقابت و اختلاف بودند.
مشاهیر و مفاخر
محلات زادگاه چهرههای برجسته بسیاری است، از جمله:
- حسن علی شاه محلاتی و علی شاه محلاتی
- عیسی زیراهی، یکی از پرافتخارترین اعضای تیم ملی والیبال نشسته ایران و جهان
- صدرالاشراف محلاتی (نخستوزیر و رئیس مجلس سنا در دوره پهلوی)
- حاجی سیاح محلاتی، اولین ایرانی که رسماً تابعیت آمریکا را دریافت کرد
- عباس حشمتی، علی اصغر امین (قضات عالیرتبه)
- سپهبد پرویز خسروانی (بنیانگذار باشگاه تاج)
- هادی محمدی (بازیکن فوتبال)
- شهابالدین خسروانی، خسرو خسروانی، مرتضی خسروانی و بهجت صدر محلاتی
- دکتر سید جواد صدر
- پس از انقلاب: شیخ فضلالله محلاتی (نماینده امام خمینی در سپاه)، سید هاشم رسولی محلاتی، محمدرضا توسلی محلاتی، سید محمدعلی شهیدی محلاتی، علیرضا سلیمی و بسیاری دیگر
آموزش عالی
رصدخانه محلات
شهر محلات دو رصدخانه مجهز به تلسکوپ دارد: یکی در دانشگاه آزاد اسلامی و دیگری در پژوهشسرای دانشآموزی.
جاذبههای گردشگری
تأمین آب از لرستان
آب مصرفی (شرب، صنعتی و کشاورزی) شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیمور، سلفچگان و قم از سرچشمههای دز در شهرستان الیگودرز تأمین میشود. به گفته فتاح، وزیر وقت نیرو، این آب یکی از بهترین آبهای دنیاست. اما انتقال آب از الیگودرز به این شهرها با اعتراض مردم محلی همراه بوده و منجر به کاهش شدید سطح آبهای زیرزمینی، خشک شدن بیش از ۶۰ حلقه چاه و کمآب شدن ۱۷۱ حلقه چاه دیگر در الیگودرز شده است. این مسئله به بخش کشاورزی و مجتمعهای پرورش ماهی این شهرستان آسیب جدی وارد کرده است.
سنگهای موجود در شهرستان محلات
شهرستان محلات بهشت سنگهای زینتی است. از جمله سنگهای معروف این منطقه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تراورتن حاجیآباد
- تراورتن دره بخاری
- تراورتن عباسآباد
- تراورتن آبگرم
- تراورتن سرچشمه
- تراورتن پنیرکچه
- تراورتن آبیار
- مرمریت دُلِستان
- مرمریت عیسیآباد
- مرمریت نینه
