نامگذاری
پیشینه تاریخی
ساوه یکی از شهرهای باستانی بازمانده از دوره ساسانی است. این شهر در گذشته در محل تلاقی بزرگ‌ترین راه‌های کاروانی میان ری باستان، همدان، اصفهان، قزوین، زنجان، قم و کاشان قرار داشت. در روزگار پارتیان، یکی از ایستگاه‌های مهم میان‌راهی بود و در سدهٔ هفتم پیش از میلاد، به عنوان یکی از دژهای سرزمین ماد شناخته می‌شد. زندگی در این منطقه از ایران پیشینه‌ای بسیار کهن دارد و از نظر زمین‌شناسی به دوران سوم و چهارم بازمی‌گردد.
ساوه نخست از توابع «میدان» بود و بعدها بخشی از ری بزرگ شد. به دلیل نزدیکی به مراکز قدرت برخی دودمان‌ها و پادشاهان ایران، همواره از ارزش ویژه‌ای برخوردار بود. چمنزارهای سرسبز آن نیز از دیرباز مورد توجه حاکمان بود و به همین دلیل، فرمانروایان آن اغلب از میان دولتمردان نامدار انتخاب می‌شدند. پس از ساسانیان، سامانیان، آل‌بویه و سپس سلجوقیان بر این سرزمین حکومت کردند.
ساوه در حمله مغول در قرن هفتم هجری آسیب فراوان دید. مغولان شهر را ویران و ساکنان آن را قتل‌عام کردند. کتابخانه‌های بزرگ و موزه‌های ساوه طعمه حریق شد و کتاب‌ها و ابزارهای علمی و دانشمندان نابود شدند.
حمدالله مستوفی درباره ساوه چنین نوشته است: «در ابتدا در آن زمین دریاچه‌ای بوده و در شب ولادت رسول اکرم آب آن به زمین فرو رفت و از آن پس بر آن زمین شهری ساختند. بانی آن معلوم نیست. در حمله مغول‌ها باروی آن خراب شد و خواجه ظهیرالدین علی بن ملک شرف‌الدین ساوجی آن را بازسازی کرد. هوایش به گرمی مایل است و آبش از رودخانه مزدقان و قنوات تأمین می‌شود.»
ساوه از دیرباز محل برخوردهای نظامی ایران بوده و در دوره مغول، گذرگاه جهانگردان خارجی شد. مارکوپولو، نیزی و بسیاری از پیامبران، مبلغان مذهبی، بازرگانان و ایلچیان در گزارش‌های خود از ساوه یاد کرده‌اند. پیامد حمله مغول کاهش شدید جمعیت و ویرانی سیستم‌های آبیاری بود که افت شدید کشاورزی را به دنبال داشت. در دوره صفویه، با رسمی شدن مذهب شیعه، منطقه ساوه جزو «زمینگاه علی شکر» شد. در سال ۹۰۸، با پیروزی صفویه بر پادشاه مراد عثمانی، همدان که والی‌نشین این منطقه بود به دست قزلباش‌ها افتاد. در دوران صفویه، مردم ساوه از تیره‌های گوناگون بودند و زبان و آداب و رسوم متفاوتی داشتند، اما بیشتر مردم فارسی‌زبان با گویش محلی بودند که تا امروز ادامه دارد.
قحطی بزرگ ساوه در سال ۱۲۸۸ قمری (۱۸۷۱-۱۸۷۲ میلادی) با بی‌آبی، گرانی شدید و حتی آدم‌خواری همراه بود.
دوران قاجار
بر اساس رساله‌ای خطی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، اوضاع ساوه در دوران قاجار چنین توصیف شده است: نویسنده از قتل‌عام مردم ساوه و ویرانی بناها پس از حمله چنگیزخان مغول یاد کرده که بعدها توسط صفویان بازسازی شد. وی ساوه را محل زرادخانه (قورخانه) سلطنتی صفویه دانسته است. بر اساس این نسخه خطی، ساوه به دلیل تصمیمات حاکمان قاجار رو به نابودی رفت، به طوری که راه قافله‌ها به سمت ساوه ممنوع و فروش انار این شهر قدغن شد و انار ساوه را به نام سمنان، کاشان و اردستان می‌فروختند. برخلاف گذشته، صد و پنجاه سال هیچ فردی از ساوه نتوانست به دستگاه حکومتی راه یابد. مساحت کلی ساوه چهل فرسخ بود و چهار طایفه بزرگ به نام‌های خلج، بیگدلی، بیات و شاهسون در آن زندگی می‌کردند.
جغرافیا
موقعیت جغرافیایی
اقلیم
میانگین دمای سالانه ساوه ۱۸٫۲ درجه سلسیوس است. میزان بارندگی کم و حدود ۲۱۶ میلی‌متر در سال است که بیشتر به صورت باران می‌بارد. اقلیم شهرستان ساوه نیمه‌خشک با تابستان‌های گرم و زمستان‌های نسبتاً سرد است.
متوسط رطوبت شهر ۳۹٪ است؛ دی ماه با میانگین ۵۸٪ مرطوب‌ترین و تیر و مرداد با میانگین ۲۶٪ خشک‌ترین ماه‌های سال هستند. باد غالب ساوه شمالی و شمال غربی (۳۶۰ درجه) است و بیشترین سرعت باد (۹۰ کیلومتر در ساعت) در فروردین ۱۳۷۲ ثبت شده است. اقلیم ساوه بر اساس طبقه‌بندی دمارتن خشک و بر اساس طبقه‌بندی آمبرژه معتدل است.
زمین‌لرزه
ساوه از نظر مطالعات زلزله در منطقه‌ای با لرزه‌خیزی بالا قرار دارد. وجود گسل «هندس» در ۱۸ کیلومتری جنوب شهر، تأثیر زیادی در لرزه‌خیزی این منطقه دارد.
مردم‌شناسی
جمعیت
جمعیت شهر ساوه در سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر ۲۲۰٬۷۶۲ نفر (۱۱۲٬۷۴۲ مرد، ۱۰۸٬۰۲۰ زن و ۶۷٬۲۳۰ خانوار) بوده است. این رقم در سال ۱۳۹۰، ۲۰۰٬۴۸۱ نفر و در سال ۱۳۸۵، ۱۷۹٬۰۰۹ نفر بود.
زبان
زبان مردم بومی ساوه فارسی است و به لهجه ساوه‌ای صحبت می‌کنند.
اتباع خارجی
ساوه به دلیل جاذبه‌های صنعتی و کشاورزی و نزدیکی به تهران، یکی از مناطق جذب اتباع خارجی به ویژه مهاجران افغانستانی است. بیش از ۲۰ هزار افغانستانی در شهرستان ساوه زندگی می‌کنند و در مشاغل سخت مشغول به کار هستند.
همچنین در نزدیکی این شهر، اردوگاه پناهندگان افغانستانی به نام «مهمان‌شهر شهید ناصری» وجود دارد که ساخت آن به سال ۱۳۶۷ بازمی‌گردد و بر اساس آمار رسمی فروردین ۱۳۹۱، ۴۹۷۴ نفر پناهنده در آن ساکن هستند.
ساختار شهری
زیرساخت‌ها
در سال ۱۳۲۸، کارخانه برق ساوه با مشارکت سهام‌داران خصوصی و خرید دو موتور مولد برق ساخته شد و در سال ۱۳۲۹ به بهره‌برداری رسید. این کارخانه در سال ۱۳۴۱ نوسازی و گسترش یافت. امروزه تعداد کل مشترکان برق ساوه و غرق‌آباد ۱۱۷٬۲۴۴ است.
شبکه لوله‌کشی آب شهری در ساوه در سال ۱۳۴۲ آغاز و در سال ۱۳۴۳ به بهره‌برداری رسید و اکنون حدود ۵۰٬۰۰۰ مشترک دارد. همچنین یک تصفیه‌خانه با ظرفیت ۳۴ هزار متر مکعب فاضلاب در شبانه‌روز برای ۲۰۰ هزار نفر در حال ساخت است.
شهر ساوه دارای ۹۵٬۱۲۸ مشترک خط ثابت تلفن (ضریب نفوذ ۳۶٫۷۲٪)، ۲۰۶٬۱۹۰ مشترک تلفن همراه (ضریب نفوذ ۸۰٪) و ۵٬۹۰۰ مشترک اینترنت پرسرعت (ADSL) است. گازرسانی به این شهر از سال ۱۳۶۵ آغاز و در سال ۱۳۶۷ بهره‌برداری شد و اکنون ۵۰۰ کیلومتر شبکه و ۳۶٬۰۰۰ انشعاب نصب شده دارد.
شهرداری
پیشینه تأسیس شهرداری در ساوه به سال ۱۳۰۴ بازمی‌گردد.
فضای سبز شهری
سرانه فضای سبز شهر ساوه حدود ۱۳ متر مربع برای هر نفر است. وسعت فضای سبز ۲٬۶۷۵٬۰۰۰ متر مربع شامل ۶۱ پارک محله‌ای، ۱۳ پارک اصلی و سایر فضاهای سبز است. میانگین سرانه فضای سبز این شهر با توجه به موقعیت جغرافیایی و اقلیمی، از میانگین کشوری بیشتر است.
اقتصاد و صنعت
شهر صنعتی کاوه در ۱۰ کیلومتری ساوه، بزرگ‌ترین شهرک صنعتی کشور و یکی از قطب‌های مهم صنعت در ایران است. این شهرک در سال ۱۳۵۲ در شمال شرقی ساوه ایجاد شد و اکنون در مساحتی بالغ بر ۳۰۰۰ هکتار با بیش از ۶۰۰ واحد کارخانه تولیدی فعال است.
ترابری
فاصله ساوه با برخی مناطق پررفتوآمد:
- تهران: ۱۳۶ کیلومتر
- قم: ۸۰ کیلومتر
- همدان: ۲۳۰ کیلومتر
- اراک: ۱۴۵ کیلومتر
- سلفچگان: ۴۵ کیلومتر
پایانه مسافربری بین‌شهری ساوه در ورودی شهر قرار دارد و خطوط مختلف تاکسی، مینی‌بوس و اتوبوس در آن فعال است. بیشترین حمل‌ونقل مسافران بین این پایانه و پایانه مسافربری غرب تهران انجام می‌شود.
ایستگاه راه‌آهن ساوه در مسیر خط تهران-همدان و در ۱۰ کیلومتری شهر قرار دارد. این ایستگاه در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ افتتاح شد و مسافرگیری آن از مهر ۱۳۹۷ در مسیر همدان-مشهد آغاز شد.
ساوه در سال ۱۳۹۱ دارای ۸۰۰ دستگاه تاکسی بود که روزانه ۹۰ هزار مسافر را در ۱۸ مسیر جابه‌جا می‌کردند. سازمان اتوبوس‌رانی ساوه در سال ۱۳۷۷ تأسیس و در فروردین ۱۳۷۹ فعالیت خود را آغاز کرد. این سازمان ۲۰ خط و ۸۴ اتوبوس فعال دارد و روزانه ۸۰ هزار مسافر را جابه‌جا می‌کند.
خدمات عمومی
آموزش
ساوه دارای ۱۲ مرکز آموزش عالی است. دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساوه در ۲۵ بهمن ۱۳۶۶ و دانشگاه پیام نور واحد ساوه در ۱۳۶۹ تأسیس شدند و در مجموع ۱۸ هزار دانشجو دارند.
جاذبه‌های گردشگری، تاریخی و مذهبی و رهاورد
ساوه به عنوان یکی از شهرستان‌های باستانی ایران، آثار تاریخی نسبتاً زیادی دارد، هرچند بسیاری از آن‌ها در حمله مغول و سپس به دست سپاهیان تیمور لنگ نابود شدند.
نخستین دوره جشنواره ملی انار ساوه در آبان ۱۴۰۱ در مسجد جامع ساوه برگزار شد. این رویداد همزمان با برگزاری دومین دوره در سال ۱۴۰۲ با شماره ۲۰۱۲۷۵۰ در فهرست رویدادهای گردشگری ایران ثبت شد.
رسانه‌ها
از نشریات محلی ساوه می‌توان به دو هفته‌نامه‌های «پیام اندیشه»، «گل‌های ساوه»، «آرمان جوان»، «یاقوت سرخ»، «صبح ساوه»، «سیمانگار» و ماه‌نامه‌های «عهد جاوید» و «سیمای ساوه» اشاره کرد. دو هفته‌نامه «مدینه گفتگو» نیز از نشریات شهرستان ساوه بود که در تیر ۱۳۸۹ توقیف شد.
فرهنگ بومی
صنایع دستی در ساوه قدمت زیادی دارد. تکه‌های سفالینه کشف‌شده در اطراف تپه باستانی آوه گواه این مدعاست. گلیم ساوه یکی از آثار مشهور کشور است که از دوره صفوی در این شهر رواج داشته است.
در زمان سلجوقیان، ساوه یکی از مراکز مهم سفالگری بود. هرچند نمی‌توانست با ری رقابت کند، اما اهمیت فراوانی داشت. پس از حمله مغول، ری از فعالیت بازایستاد، اما ساوه همچنان به خلق آثار ارزشمند ادامه داد. نمونه‌های زیبایی از سفالینه‌های ساوه‌ای در حفاری‌های تپه‌های تاریخی آوه به دست آمده که در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود.
در گلیم ساوه، استفاده از رنگ‌های مناسب و طرح‌های زیبا دیده می‌شود و این امر گلیم ساوه را در سطح استان مطرح کرده است. روستای «نورعلی بیگ» در بخش مرکزی شهرستان ساوه، از جمله روستاهایی است که بافت گلیم در آن رواج دارد. انواع گلیم شامل خورجین، گاله (گووالا به زبان محلی) و غیره تهیه می‌شود. «سفره آرد» یا «اون سفرا» از دیگر دست‌بافت‌های مردم این دیار است که گلیمی ظریف از نخ پنبه بوده و در نان‌پزی استفاده می‌شود.
از شیرینی‌های سنتی ساوه می‌توان به نان قندی و روح‌افزا اشاره کرد.
اماکن
موزه مردم‌شناسی چهارسوق که از آثار به‌جای‌مانده از دوره صفویه است، در ۲۸ مرداد ۱۳۸۶ به مناسبت روز جهانی صنایع دستی به عنوان موزه مردم‌شناسی شهرستان ساوه افتتاح شد. در این موزه اشیایی مانند کتب خطی و دست‌نویس، انواع قفل‌های قدیمی، ظروف مسی و سفالی، سکه و اسناد خطی و سنگ قبرهایی از دوره قاجار به نمایش درآمده است.
سینما شهر ساوه در ۳۱ شهریور ۱۳۹۴ در سالن سلمان ساوجی (اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی ساوه) با اکران فیلم «محمد رسول‌الله» افتتاح شد. پیش از این، سینما هلال احمر در سال ۱۳۷۴ و سینمایی در محل فعلی سالن چمران فعالیت داشتند که متوقف شد. ظرفیت این سینما ۴۲۰ نفر است.
ورزش
ساوه در دوره‌های مختلف تیم‌های ورزشی موفقی داشته است. باشگاه فوتسال شن‌سا ساوه قهرمان نخستین دوره جام باشگاه‌های آسیا در سال ۱۳۸۴، مسابقات بین‌المللی پرتغال (جام جهانی کوچک) در سال ۱۳۸۶ و لیگ برتر فوتسال ایران در سال ۱۳۸۵ شد. باشگاه فوتسال شهرداری ساوه نیز در لیگ برتر حضور داشت.
باشگاه فوتبال شهر صنعتی کاوه (وابسته به شهر صنعتی کاوه) در لیگ دسته اول ایران به عنوان نماینده تهران شرکت می‌کند. در حال حاضر، باشگاه فوتسال سن‌ایچ در لیگ برتر فوتسال ایران حضور دارد و باشگاه فوتبال خوشه طلایی ساوه در لیگ آزادگان فعالیت داشته است.
نگارخانه
روستاهای شهرستان ساوه
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان ساوه ۱۵۵ آبادی در ۷ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۹۴ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۲۶٬۵۱۸ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان ساوه ببینید.
دهستان‌های شهرستان ساوه
- دهستان طرازناهید — بخش مرکزی، ۲۲ آبادی، ۸٬۹۷۶ نفر جمعیت
- دهستان نورعلی بیک — بخش مرکزی، ۳۸ آبادی، ۷٬۳۴۰ نفر جمعیت
- دهستان بیات — بخش نوبران، ۲۳ آبادی، ۳٬۰۳۸ نفر جمعیت
- دهستان قره چای — بخش مرکزی، ۱۷ آبادی، ۲٬۲۶۰ نفر جمعیت
- دهستان آق کهریز — بخش نوبران، ۱۸ آبادی، ۲٬۱۴۸ نفر جمعیت
- دهستان کوهپایه — بخش نوبران، ۱۱ آبادی، ۱٬۷۰۰ نفر جمعیت
- دهستان شاهسونکندی — بخش مرکزی، ۲۶ آبادی، ۱٬۰۵۶ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان ساوه
- اردوگاه افغانی — دهستان طرازناهید، ۳٬۷۲۹ نفر
- روستای شهرصنعتی کاوه — دهستان طرازناهید، ۲٬۵۵۴ نفر
- روستای طرازناهید — دهستان طرازناهید، ۲٬۳۹۱ نفر
- روستای الوسجرد — دهستان نورعلی بیک، ۱٬۵۹۴ نفر
- روستای ستق — دهستان بیات، ۱٬۴۸۸ نفر
- روستای نورعلی بیک — دهستان نورعلی بیک، ۱٬۳۹۹ نفر
- روستای قردین — دهستان نورعلی بیک، ۱٬۰۹۲ نفر
- روستای سقانلیق — دهستان نورعلی بیک، ۸۲۶ نفر
- روستای یاتان — دهستان کوهپایه، ۷۶۵ نفر
- روستای هریسان — دهستان قره چای، ۶۸۶ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی ساوه
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۵۸ شعبه از ۱۸ بانک در شهرستان ساوه فعال است که ۹ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های ساوه بانک ملی ایران با ۱۲ شعبه، بانک کشاورزی با ۷ شعبه و بانک صادرات ایران با ۷ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در ساوه
- شعب بانک ملی ایران در ساوه — ۱۲ شعبه، ۹ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در ساوه — ۷ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در ساوه — ۷ شعبه
- شعب بانک سپه در ساوه — ۷ شعبه
- شعب بانک ملت در ساوه — ۴ شعبه
- شعب بانک تجارت در ساوه — ۴ شعبه
- شعب بانک مسکن در ساوه — ۳ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در ساوه — ۳ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در ساوه — ۲ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در ساوه — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در ساوه — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در ساوه — ۱ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در ساوه — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در ساوه — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در ساوه — ۱ شعبه
- شعب بانک سرمایه در ساوه — ۱ شعبه
- شعب بانک شهر در ساوه — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در ساوه — ۱ شعبه
بیمارستان‌های ساوه
در ایران‌گاه ۴ بیمارستان از شهرستان ساوه ثبت شده است که ۱ مورد از آن‌ها بیمارستان تخصصی‌اند و مجموعاً ۳۹۴ تخت فعال دارند.
- بیمارستان شهید مدرس ساوه — عمومی، ۱۴۴ تخت فعال
- بیمارستان شهید چمران ساوه — عمومی، ۱۲۵ تخت فعال
- بیمارستان حضرت فاطمه(س) ساوه — عمومی، ۹۲ تخت فعال
- بیمارستان 17 شهریور ساوه — تخصصی زنان و زایمان، ۳۳ تخت فعال
نظرهای مخاطبان دربارهٔ ساوه
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر