نام
درباره ریشه نام «تبریز» روایت‌های جذابی وجود دارد. برخی آن را برگرفته از «تبریز» به معنای ریزش تب می‌دانند؛ داستانی عامیانه که می‌گوید زبیده، همسر هارون الرشید، پس از بهبودی از تب در این منطقه، دستور ساخت شهری با این نام را داد. اما پژوهشگرانی چون ولادیمیر مینورسکی این نظریه را عامیانه می‌دانند و معتقدند ریشه نام به دوران ساسانی یا حتی پیش از آن برمی‌گردد. در زبان محلی قدیم، تبریز «توری» یا «توریز» تلفظ می‌شده و با چشمه‌های آب گرم و فعالیت‌های آتشفشانی کوه سهند مرتبط بوده است. برخی منابع ارمنی نیز نام شهر را «تورژ» و «تورش» ثبت کرده‌اند.
لقب‌ها و عناوین
تبریز به دلایل متعدد، لقب‌های افتخارآمیزی دارد:
- شهر اولین‌ها: اولین چاپخانه، اولین سینما، اولین کودکستان و اولین مدرسه کر و لال‌های ایران در این شهر تأسیس شد.
- پایتخت گردشگری اسلامی در سال ۲۰۱۸
- شهر جهانی بافت فرش (به تصویب شورای جهانی صنایع دستی)
- قطب خودروسازی و قطعه‌سازی ایران
- دومین شهر صنعتی و دانشگاهی ایران
- شهر بدون گدا و امن‌ترین شهر ایران
تاریخ
دوران اولیه و پیش از اسلام
قدمت تبریز به هزاره اول و دوم پیش از میلاد می‌رسد. کاوش‌های موزه عصر آهن در مرکز شهر نشان از تمدنی کهن دارد. برخی محققان، دژ «تارویی-تارمکیس» در کتیبه سارگن دوم (پادشاه آشور) را در محل تبریز امروزی می‌دانند. شهر کنونی بر خرابه‌های «تورژ» بنا شده که مرکز مهم بازرگانی و پل ارتباطی شرق و غرب بوده است. در دوره اشکانی، تبریز پایتخت ارمنستان شد و در اوایل دوره ساسانی (سده سوم یا چهارم میلادی) به شکوفایی رسید.
پس از اسلام
پس از فتح آذربایجان توسط مسلمانان، تبریز در ابتدا قریه‌ای کوچک بود. اما در سال ۱۳۷ هجری، «روّاد» از قبیله «ازد» در اینجا ساکن شد و پسرانش نخستین دیوار شهر را ساختند. از نیمه نخست سده سوم هجری، تبریز رو به گسترش نهاد و به تدریج به یکی از مهم‌ترین شهرهای منطقه تبدیل شد.
اوج شکوفایی تبریز در دوره ایلخانان بود. اباقا خان، دومین پادشاه ایلخانی، تبریز را پایتخت قلمرویی از نیل تا آسیای مرکزی برگزید. در این دوران، بناهای باشکوهی مانند ربع رشیدی و شنب غازان ساخته شد. مارکو پولو، جهانگرد ونیزی، در سال ۱۲۷۵ میلادی از تبریز عبور کرد و آن را شهری بزرگ با باغ‌های زیبا و بازاری پررونق توصیف نمود.
در دوره صفویه، شاه اسماعیل یکم تبریز را به عنوان نخستین پایتخت ایران جدید برگزید و مذهب شیعه را رسمیت بخشید. اما نزدیکی به مرز عثمانی، شهر را آسیب‌پذیر کرد و چندین بار به تصرف عثمانیان درآمد. زلزله‌های مهیب در سال‌های ۱۷۲۱ و ۱۷۸۰ میلادی نیز خسارات سنگینی به بار آوردند.
معاصر
تبریز در دوره قاجار به عنوان ولیعهد‌نشین انتخاب شد و بار دیگر به شکوفایی رسید. عباس میرزا، ولیعهد وقت، اصلاحات گسترده‌ای در شهر انجام داد و مدرن‌سازی نظامی و صنعتی را آغاز کرد. این شهر نقش کلیدی در انقلاب مشروطه ایفا کرد؛ مقاومت ستارخان و باقرخان در تبریز، مشروطه را از خاموشی نجات داد.
در دوران معاصر، تبریز همچنان یکی از مراکز مهم اقتصادی و صنعتی ایران است و مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی و فرهنگی بوده است.
وضعیت طبیعی
جغرافیا
تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در جلگه‌ای بین‌کوهی واقع شده است. از شمال به کوه‌های پکه‌چین و عون بن علی، از شرق به گردنه پایان و از جنوب به دامنه‌های رشته‌کوه سهند محدود می‌شود. ارتفاع شهر از سطح دریا بین ۱۳۴۸ تا ۱۵۶۱ متر متغیر است.
رودخانه‌ها
دو رودخانه مهم از تبریز عبور می‌کنند:
- تلخه‌رود (آجی‌چای): رودخانه‌ای دائمی که از دامنه‌های جنوبی کوه سبلان سرچشمه می‌گیرد و به دریاچه ارومیه می‌ریزد. آب آن به دلیل عبور از زمین‌های گچی و نمکی، شور است.
- مهرانه‌رود: رودخانه‌ای موسمی که از کوه سهند سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از مرکز شهر، به تلخه‌رود می‌پیوندد.
اقلیم
تبریز اقلیمی استپی خشک دارد؛ تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد. میانگین دمای سالانه ۱۱٫۹ درجه سانتی‌گراد و میانگین بارندگی سالانه ۳۳۰ میلی‌متر است. نزدیکی به کوه سهند و باغ‌های اطراف، هوای شهر را تعدیل می‌کند.
زمین‌لرزه‌ها
تبریز در منطقه‌ای زلزله‌خیز واقع شده و در طول تاریخ زمین‌لرزه‌های مهیبی را تجربه کرده است. مهیب‌ترین آنها در سال ۱۷۸۰ میلادی روی داد. گسل شمال تبریز که در امتداد جاده تبریز-بستان‌آباد قرار دارد، مسبب زلزله سال ۱۷۲۱ با شدت ۷٫۶ ریشتر بوده است.
مردم
زبان
مردم تبریز به زبان ترکی آذربایجانی با گویش تبریزی سخن می‌گویند. اقلیت‌هایی از فارسی‌زبانان و ارامنه نیز در این شهر زندگی می‌کنند. پیش از ورود زبان ترکی، مردم به زبان آذری (از زبان‌های ایرانی) صحبت می‌کرده‌اند که تا سده یازدهم هجری رایج بود.
قومیت
۹۶٫۵ درصد از ساکنان تبریز آذری، ۲٫۹ درصد فارسی‌زبان و ۰٫۶ درصد از سایر قومیت‌ها هستند. مطالعات ژنتیکی نشان می‌دهد آذری‌های ایرانی قرابت نزدیکی با مردم گرجستان دارند.
مذهب
بیشینه مردم تبریز مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند. اقلیت‌هایی از مسیحیان ارمنی و آشوری، زرتشتیان و کلیمیان نیز در شهر سکونت دارند. تبریز همچنین شمار زیادی از پیروان اهل حق را در خود جای داده است.
فرهنگ
تبریز به دلیل قرارگیری در مسیر جاده ابریشم، همواره محل تلاقی فرهنگ‌ها و هنرها بوده است. مکتب نگارگری تبریز در دوره ایلخانان و صفویان شهرت جهانی دارد. مشاهیر بزرگی مانند قطران تبریزی (شاعر)، علامه طباطبایی (مفسر و فیلسوف)، شهریار (شاعر) و استاد شهریار (شاعر) از این شهر برخاسته‌اند.
اماکن تاریخی
بناها
- ارگ علیشاه: بنایی آجری و باستانی در مرکز شهر
- مسجد کبود: با کاشی‌کاری آبی فیروزه‌ای بی‌نظیر
- بازار تبریز: ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو
- کاخ شهرداری تبریز: بنایی تاریخی از دوره پهلوی
- ائلگلی (شاه‌گلی): پارک و کاخ ییلاقی در جنوب شرق شهر
مساجد
از میان مساجد تاریخی متعدد تبریز می‌توان به مسجد جامع، مسجد کبود، مسجد استاد و شاگرد و مسجد صاحب‌الامر اشاره کرد.
خانه‌های تاریخی
بیش از ۶۰۰ خانه تاریخی در تبریز شناسایی شده است. خانه کوزه‌کنانی (موزه مشروطه)، خانه شربت‌اوغلی (فرهنگسرا) و خانه‌های قدکی، گنجه‌ای‌زاده و بهنام از جمله مهم‌ترین آنها هستند.
اقتصاد
تجارت
موقعیت جغرافیایی تبریز در مسیر جاده ابریشم و نزدیکی به مرزهای ترکیه و جمهوری آذربایجان، این شهر را به یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری ایران تبدیل کرده است. بازار تاریخی تبریز هنوز هم مرکز اصلی داد و ستد است.
صنایع
تبریز قطب صنایع سنگین ایران است:
- خودروسازی: تراکتورسازی، ماشین‌سازی
- صنایع غذایی: تولید بیش از ۵۰ درصد شیرینی و شکلات ایران
- صنایع دستی: قالی تبریز با شهرت جهانی، چرم، سرامیک و نقره‌کاری
- صنایع سنگین: سیمان، پتروشیمی، پالایشگاه
حمل و نقل
فرودگاه
فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز با پروازهای داخلی و خارجی به مقاصدی مانند استانبول، باکو، تفلیس و دبی فعال است.
راه‌آهن
تبریز از طریق راه‌آهن به تهران، مشهد، جلفا و ترکیه متصل است.
مترو
متروی تبریز با ۵ خط و ۱۰۰ کیلومتر طول، چهارمین سیستم متروی ایران است. فاز نخست خط ۱ در سال ۱۳۹۴ افتتاح شد.
ورزش
تبریز یکی از قطب‌های ورزشی ایران است:
- فوتبال: باشگاه‌های تراکتور، گسترش فولاد و ماشین‌سازی در لیگ برتر
- دوچرخه‌سواری: قطب دوچرخه‌سواری آسیا با تیم حرفه‌ای پتروشیمی تبریز
- ورزشگاه‌ها: ورزشگاه ۷۰ هزار نفری یادگار امام
ره‌آوردها
غذاهای سنتی
- کوفته تبریزی
- دلمه برگ مو
- آش دوغ
- قورمه سبزی تبریزی
شیرینی‌ها
- قرابیه
- نوقا (نوقا تبریز)
- باقلوا
- اریس
صنایع دستی
- قالی و قالیچه تبریز
- چرم و محصولات چرمی
- نقره‌کاری
- سرامیک و سفال
روستاهای شهرستان تبریز
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان تبریز ۵۳ آبادی در ۶ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۴۹ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آنها ۱۰۹٬۱۲۶ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان تبریز ببینید.
دهستان‌های شهرستان تبریز
- دهستان میدان چای — بخش مرکزی، ۱۸ آبادی، ۴۶٬۷۷۷ نفر جمعیت
- دهستان آجی چای — بخش مرکزی، ۹ آبادی، ۲۷٬۴۲۳ نفر جمعیت
- دهستان لاهیجان — بخش خسروشهر، ۵ آبادی، ۱۲٬۰۱۸ نفر جمعیت
- دهستان سردصحرا — بخش مرکزی، ۶ آبادی، ۱۱٬۷۹۴ نفر جمعیت
- دهستان تازه کند — بخش خسروشهر، ۴ آبادی، ۷٬۳۵۵ نفر جمعیت
- دهستان اسپران — بخش مرکزی، ۱۱ آبادی، ۳٬۷۵۹ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان تبریز
- روستای کرکج — دهستان میدان چای، ۸٬۲۲۸ نفر
- روستای باغ معروف — دهستان آجی چای، ۷٬۹۶۱ نفر
- روستای کندرود — دهستان میدان چای، ۶٬۷۵۸ نفر
- روستای مایان سفلی — دهستان آجی چای، ۶٬۴۰۳ نفر
- روستای خلجان — دهستان سردصحرا، ۶٬۳۵۴ نفر
- روستای لیقوان — دهستان میدان چای، ۵٬۳۵۰ نفر
- روستای شادبادمشایخ — دهستان میدان چای، ۴٬۳۱۷ نفر
- روستای اسفهلان — دهستان لاهیجان، ۴٬۲۵۲ نفر
- روستای لاهیجان — دهستان لاهیجان، ۳٬۷۱۴ نفر
- روستای بیرق — دهستان میدان چای، ۳٬۷۰۳ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی تبریز
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۴۴۸ شعبه از ۲۳ بانک در شهرستان تبریز فعال است که ۶۴ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های تبریز بانک سپه با ۱۰۲ شعبه، بانک ملی ایران با ۷۲ شعبه و بانک مسکن با ۳۹ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در تبریز
- شعب بانک سپه در تبریز — ۱۰۲ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در تبریز — ۷۲ شعبه، ۶۴ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک مسکن در تبریز — ۳۹ شعبه
- شعب بانک تجارت در تبریز — ۳۹ شعبه
- شعب بانک ملت در تبریز — ۳۲ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در تبریز — ۳۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در تبریز — ۲۵ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در تبریز — ۲۰ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در تبریز — ۱۰ شعبه
- شعب بانک پارسیان در تبریز — ۹ شعبه
- شعب بانک پاسارگاد در تبریز — ۹ شعبه
- شعب بانک سینا در تبریز — ۹ شعبه
- شعب بانک شهر در تبریز — ۷ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در تبریز — ۶ شعبه
- شعب بانک ایران زمین در تبریز — ۶ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در تبریز — ۶ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در تبریز — ۶ شعبه
- شعب بانک سامان در تبریز — ۵ شعبه
- شعب بانک سرمایه در تبریز — ۴ شعبه
- شعب بانک کارآفرین در تبریز — ۳ شعبه
- شعب بانک گردشگری در تبریز — ۳ شعبه
- شعب پست بانک ایران در تبریز — ۳ شعبه
- شعب بانک دی در تبریز — ۱ شعبه
بیمارستان‌های تبریز
در ایران‌گاه ۳۱ بیمارستان از شهرستان تبریز ثبت شده است که ۹ مورد از آنها بیمارستان تخصصی‌اند و مجموعاً ۶٬۲۹۸ تخت فعال دارند.
- بیمارستان امام رضا (ع) تبریز — عمومی، ۸۶۴ تخت فعال
- بیمارستان رازی تبریز — تخصصی روانپزشکی، ۵۰۸ تخت فعال
- بیمارستان کودکان زهرا مردانی آذر — تخصصی اطفال، ۴۸۳ تخت فعال
- بیمارستان امام خمینی (ره) — عمومی، ۴۴۷ تخت فعال
- بیمارستان سینای تبریز — تخصصی سوانح و سوختگی، ۴۰۴ تخت فعال
- بیمارستان باباباغی تبریز — عمومی، ۳۸۱ تخت فعال
- بیمارستان شهید مدنی تبریز — تخصصی قلب، ۳۶۳ تخت فعال
- بیمارستان عالی نسب تبریز — عمومی، ۳۲۱ تخت فعال
- بیمارستان ولی عصر تبریز — عمومی، ۲۶۲ تخت فعال
- بیمارستان الزهرا(س) تبریز — تخصصی زنان و زایمان، ۲۳۰ تخت فعال
- بیمارستان شهداء تبریز — تخصصی ارتوپدی، ۲۳۰ تخت فعال
- بیمارستان شهید محلاتی تبریز — عمومی، ۲۲۴ تخت فعال
- بیمارستان شمس تبریز — عمومی، ۱۹۹ تخت فعال
- بیمارستان الغدیر تبریز — عمومی، ۱۹۰ تخت فعال
- بیمارستان بهبود تبریز — عمومی، ۱۶۲ تخت فعال
- بیمارستان طالقانی تبریز — عمومی، ۱۳۷ تخت فعال
- بیمارستان امام علی (ع) تبریز — عمومی، ۱۳۴ تخت فعال
- بیمارستان امیرالمومنین (ع) تبریز — عمومی، ۱۲۸ تخت فعال
- بیمارستان شهریار تبریز — عمومی، ۱۲۸ تخت فعال
- بیمارستان امام سجاد(ع) تبریز — عمومی، ۱۱۳ تخت فعال
- بیمارستان 29 بهمن تبریز — تخصصی زنان و زایمان، ۱۰۷ تخت فعال
- بیمارستان فجر تبریز — تخصصی روانپزشکی، ۱۰۶ تخت فعال
- بیمارستان نورنجات تبریز — عمومی، ۸۸ تخت فعال
- بیمارستان شفا تبریز — عمومی، ۷۵ تخت فعال
- بیمارستان دکتر لک دندانپزشکی تبریز — عمومی، ۱۴ تخت فعال
- بیمارستان زکریای تبریز — عمومی
- بیمارستان کودکان تبریز — تخصصی اطفال
- مرکز آزمایشگاههای استان — عمومی
- کلینیک اسدابادی تبریز — عمومی
- کلینیک امام خمینی تبریز — عمومی
- کلینیک شیخ الرئیس تبریز — عمومی
دانشگاه‌های تبریز
در ایران‌گاه معرفی کامل ۲ دانشگاه دولتی شهرستان تبریز ثبت شده است که قدیمی‌ترین آنها دانشگاه تبریز با تاسیس در سال ۱۳۲۶ است.
در صفحه‌ی هر دانشگاه، دانشکده‌ها، رشته‌ها، شرایط پذیرش، خوابگاه‌ها، امکانات رفاهی و راه‌های ارتباطی آن را می‌بینید.
- دانشگاه تبریز — تاسیس ۱۳۲۶، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
- دانشگاه صنعتی سهند — تاسیس ۱۳۶۸، دارای خوابگاه، دارای پارک علم و فناوری
فهرست همه‌ی دانشگاه‌های کشور در صفحه‌ی دانشگاه‌های ایران در دسترس است.
شاعران و نویسندگان تبریز
نام تبریز در تاریخ ادبیات فارسی با یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های این ادبیات گره خورده است:
فهرست کامل شاعران و نویسندگان ایران را در صفحه‌ی ادبیات فارسی ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ تبریز
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر