گناباد؛ کهن‌شهر کویری با رازهای هزاران‌ساله

نام‌شناسی

در منابع عربی و اسلامی از این شهر با نام‌های «جَنابد»، «کَنابد» و «ینابد» یاد شده است. درباره ریشه و وجه تسمیه گناباد، نظرات گوناگونی وجود دارد؛ از جمله «گیوآباد»، «گناه‌آباد»، «گون‌آباد» و «گَوَن‌آباد». برخی نیز آن را برگرفته از «گناپا» به معنای جایگاه مقدس می‌دانند.

تاریخچه

شهر گناباد در شاهنامه فردوسی دوازده بار یاد شده و محل نبردهای اسطوره‌ای ایران و توران بوده است. بر اساس روایات، «پیران ویسه»، وزیر کاردان افراسیاب، در گناباد به خاک سپرده شده و آرامگاه او همچنان در این شهر پابرجاست.

گذر ناصرخسرو از کوهپایه‌های قهستان و اشاره او به درختان پسته کوهی در سفرنامه‌اش، از دیگر نشانه‌های قدمت این دیار است. در کتاب تاریخ حافظ ابرو، گناباد مرکز ولایت قهستان معرفی شده است. سه رویداد بزرگ پیش از اسلام در این منطقه رخ داده است: نبرد دوازده‌رخ، فرار یزدگرد سوم به گناباد و ساخت قلعه زیبد که با کشته شدن آخرین پادشاه ساسانی ناتمام ماند. در دوره اسلامی نیز جنگ‌های مهمی علیه اسماعیلیان در قلعه‌های گناباد و قاین روی داد.

آب‌انبارهای عظیم گناباد از دیگر نشانه‌های تمدن کهن در این شهر است. آب‌انبار مرکز شهر (آب‌انبار حسینیه گناباد) تا سال ۱۳۶۳ فعال بود و در زمستان‌ها از برف و یخ برای خنک نگه‌داشتن آب در تابستان استفاده می‌شد. گویا در گذشته، در این آب‌انبار به مردم یخ هم می‌فروخته‌اند!

جغرافیا و شرایط جوی

شهر گناباد در جنوب خراسان رضوی و بر روی فلات براکوه قرار دارد. این فلات با رشته کوه براکوه ۲۴ کیلومتر فاصله داشته و بلندترین قله آن، «کوه تیرمهی» یا «کوه زیبد» نام دارد. اقلیم گناباد خشک و نیمه‌صحرایی و حاشیه کویر است و در سال‌های اخیر با بحران خشکسالی مواجه بوده است.

گناباد با روستاهای اطراف مانند باغ آسیا، مِند، خیبری و شهر بیدخت در هم تنیده شده است. قنات‌های گناباد همگی از دامنه براکوه سرچشمه می‌گیرند که آب و هوایی کوهستانی و سردتر از دشت گناباد دارد.

بافت شهری

بافت قدیمی گناباد در نواحی مرکزی شهر همچنان ساختار تاریخی خود را حفظ کرده است، هرچند در طول زمان نوسازی‌هایی در آن صورت گرفته است. رشد شهری در دهه‌های اخیر بیشتر به سمت غرب بوده و فازهای مسکونی فرهنگیان و مسکن مهر در این منطقه قرار دارند.

ورود و اقامت

راه‌های ورودی:

• پایانه مسافربری: در میدان امام رضا (ورودی شهر از سمت مشهد) قرار دارد و روزانه به مقاصد مشهد و تهران اتوبوس دارد.
• راه‌آهن: نزدیک‌ترین ایستگاه در شهر بجستان (۵۰ کیلومتری) قرار دارد. مسیر راه‌آهن مشهد-زاهدان نیز در آینده از گناباد عبور خواهد کرد.
• فرودگاه شهدای گناباد: با باندی به طول ۲۷۰۰ متر، سومین فرودگاه خراسان رضوی پس از مشهد و سبزوار است. این فرودگاه در خرداد ۱۴۰۲ افتتاح شد.

محل‌های اقامت:

• هتل پاسارگاد در مرکز شهر
• مهمان‌سرای جهانگردی و هتل کوثر در شهر بیدخت (۵ کیلومتری)
• اقامتگاه‌های بوم‌گردی متعدد در شهر گناباد و روستاهای ریاب، قوژد و...
• پارک‌های بسیج، شهر، دانشگاه و ملت برای شب‌مانی مسافران

آموزش و فرهنگ

گناباد را می‌توان دانشجویی‌ترین شهر استان خراسان رضوی دانست. نزدیک به ۳۰٪ از جمعیت شهر (حدود ۱۲٬۰۰۰ نفر) را دانشجویان بومی و غیربومی تشکیل می‌دهند. مهم‌ترین مراکز آموزش عالی شامل دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه علوم پزشکی است.

اقتصاد شهری

صنایع: شرکت فراورده‌های دیرگداز ایران (۱۳۶۴)، صنایع چینی تقدیس (۱۳۸۴) و تولیدی الیاف سیمرغ (۱۳۸۷) از مهم‌ترین صنایع فعال هستند. وجود معادن متعدد به گسترش کارخانجات سنگ و مصالح ساختمانی انجامیده و صنایع لبنی و غذایی نیز رونق دارند.

کشاورزی: با وجود خشکسالی‌های پی‌درپی، قنات‌های متعدد حیات کشاورزی را در این شهر کویری حفظ کرده‌اند. محصولات اصلی شامل زعفران، انگور (و کشمش)، انار، زیره سبز، گندم، جو، زرشک، انجیر، عناب، پسته و پنبه است. سماق تولیدی گناباد از بهترین گونه‌های جهان محسوب می‌شود.

هنرها و صنایع دستی

در گوشه‌وکنار شهرستان گناباد، هنرهای سنتی مانند سبدبافی، سفالگری، قالی‌بافی و نمدبافی همچنان رواج دارند و یادگاری از هنر و ذوق گذشتگان هستند.

بهداشت و درمان

دانشگاه علوم پزشکی گناباد با دانشکده پزشکی، امکانات درمانی بسیار مناسبی را فراهم کرده و شهرهای اطراف را نیز پوشش می‌دهد. بیمارستان ۳۲۰ تختخوابی علامه بهلول با بخش‌های تخصصی مختلف و دستگاه‌های MRI و سی‌تی اسکن اسپیرال، از مراکز مهم درمانی منطقه است.

ورزش

هیئت‌های ورزشی مختلفی در گناباد فعال هستند و ورزش‌های رزمی در این شهر جایگاه‌های کشوری دارند. توجه ویژه به ورزش بانوان و فعالیت هیئت دوچرخه‌سواری از نکات قابل توجه است.

رسانه‌ها

گناباد از نظر تعدد رسانه‌ها شهری پیشتاز است. ماهنامه‌های گناباد۲۰، مژده گناباد، گناپا، باران کویر و طُرقه از نشریات مکتوب آن هستند و پایگاه‌های خبری مجازی متعددی نیز در این شهر فعال است.

اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی

گناباد با آغوش باز از شما دعوت می‌کند تا از شگفتی‌هایش دیدن کنید:

• قنات قصبه: عمیق‌ترین قنات جهان و میراث جهانی یونسکو
• قلعه زیبد: یادگار دوره ساسانی و محل فرار یزدگرد سوم
• آرامگاه پیران ویسه: مدفن وزیر اسطوره‌ای شاهنامه
• آب‌انبارهای تاریخی: نشانه‌ای از هوشمندی نیاکان در مدیریت آب
• بافت قدیمی شهر: کوچه‌هایی با اصالت و قدمت

روستاهای شهرستان گناباد

بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان گناباد ۵۵۳ آبادی در ۷ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۹۴ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۳۲٬۶۳۱ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان گناباد ببینید.

دهستان‌های شهرستان گناباد

• دهستان حومه — بخش مرکزی، ۵۶ آبادی، ۹٬۱۰۰ نفر جمعیت
• دهستان پس کلوت — بخش مرکزی، ۷۴ آبادی، ۵٬۷۳۹ نفر جمعیت
• دهستان زیبد — بخش کاخک، ۲۴ آبادی، ۴٬۵۳۱ نفر جمعیت
• دهستان یونسی — بخش بجستان، ۴۰ آبادی، ۴٬۵۱۹ نفر جمعیت
• دهستان جزین — بخش بجستان، ۱۲۲ آبادی، ۳٬۳۳۲ نفر جمعیت
• دهستان بجستان — بخش بجستان، ۱۳۵ آبادی، ۳٬۱۳۳ نفر جمعیت
• دهستان کاخک — بخش کاخک، ۱۰۲ آبادی، ۲٬۲۷۷ نفر جمعیت

پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان گناباد

1. روستای روشناوند — دهستان پس کلوت، ۲٬۷۷۰ نفر
2. روستای ماراندیز — دهستان یونسی، ۲٬۶۹۱ نفر
3. روستای جزین — دهستان جزین، ۲٬۰۳۳ نفر
4. روستای باغ اسیا — دهستان حومه، ۱٬۶۹۰ نفر
5. روستای مند — دهستان حومه، ۱٬۶۳۲ نفر
6. روستای قوژد — دهستان حومه، ۱٬۴۱۱ نفر
7. روستای دولویی — دهستان حومه، ۱٬۳۶۰ نفر
8. روستای گیسورنوسازی — دهستان پس کلوت، ۱٬۳۴۱ نفر
9. روستای سردق — دهستان یونسی، ۱٬۱۶۳ نفر
10. روستای مزار — دهستان بجستان، ۹۸۹ نفر

بانک‌ها و شعب بانکی گناباد

بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۳۶ شعبه از ۱۳ بانک در شهرستان گناباد فعال است که ۶ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های گناباد بانک ملی ایران با ۸ شعبه، بانک کشاورزی با ۸ شعبه و بانک سپه با ۶ شعبه هستند.

فهرست شعب بانک‌ها در گناباد

• شعب بانک ملی ایران در گناباد — ۸ شعبه، ۶ شعبه دارای خودپرداز
• شعب بانک کشاورزی در گناباد — ۸ شعبه
• شعب بانک سپه در گناباد — ۶ شعبه
• شعب بانک ملت در گناباد — ۴ شعبه
• شعب بانک صادرات ایران در گناباد — ۲ شعبه
• شعب بانک مسکن در گناباد — ۱ شعبه
• شعب بانک ایران زمین در گناباد — ۱ شعبه
• شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در گناباد — ۱ شعبه
• شعب پست بانک ایران در گناباد — ۱ شعبه
• شعب بانک رفاه کارگران در گناباد — ۱ شعبه
• شعب بانک سینا در گناباد — ۱ شعبه
• شعب بانک تجارت در گناباد — ۱ شعبه
• شعب بانک توسعه تعاون در گناباد — ۱ شعبه