ریشهشناسی
نام «تربت» در فارسی به معنای محل دفن است و «حیدریه» به نام قطبالدین حیدر، عارف صوفی قرن ششم و هفتم هجری اشاره دارد. این شهر در دوران باستان «زاوه» نام داشت و در قرن نوزدهم به «تربت اسحاق خان» یا «تربت عیسی خان» معروف بود؛ نامی که از اسحاق خان قرایی، حاکم نیمهمستقل منطقه گرفته شده بود. اما نام فعلی آن از مقبره قطبالدین حیدر، بنیانگذار فرقه زاهدانه دراویش حیدری، گرفته شده که حدود سال ۱۲۳۰ درگذشت و در یک ساختمان گنبدی بزرگ در نزدیکی شهر به خاک سپرده شد.
پیشینه
تربت حیدریه در گذشته با نامهای «زاوه» و «ولایت رخ» شناخته میشد و پیشینه آن به دوران قبل از اسلام و دوره اشکانیان برمیگردد. قطبالدین حیدر، از صوفیان معاصر عطار نیشابوری، از ترکستان به زاوه مهاجرت کرد و در همانجا درگذشت. شهر به احترام او به تدریج «تربت قطبالدین حیدر» و سپس «تربت حیدریه» نام گرفت. مزار وی امروزه یکی از جاذبههای گردشگری اصلی شهر است.
بر اساس شواهد باستانشناسی مانند غار ماهپری، سنگنگارههای کدکن و سفالهای مکشوفه، زیستگاههایی در هزارههای چهارم و پنجم پیش از میلاد در این منطقه وجود داشته است. در جریان فتح خراسان توسط اعراب، زاوه یکی از شهرهایی بود که فتح شد. اما نقطه عطف تاریخ این شهر، حمله مغولها بود؛ مردم زاوه نخستین قربانیان حمله سراسری مغولها بودند و با مقاومتی غرورآفرین، افتخاری جاودانه برای خود رقم زدند.
پس از دوره صفوی، تربت حیدریه به صورت شهر درآمد و در دوره حاکمیت اسحاقخان قرایی در عصر قاجار رونق گرفت. او به مرمت و آبادانی شهر پرداخت و آنچنان تحولی ایجاد کرد که این شهر تا مدتها به «تربت اسحاقخان» معروف بود. اهمیت سیاسی و اقتصادی این شهر در آن دوره به حدی بود که تا پیش از جنگ جهانی دوم، کنسولگریهای بریتانیا و روسیه در منطقه باغسلطانی تربت حیدریه فعالیت میکردند.
معماری
شهر تربت حیدریه دارای دو بافت فرسوده و مدرن است. بیشتر خانههای قدیمی به سبک سنتی ساخته شدهاند و بافت فرسوده شهر، یادآور معماری اصیل ایرانی است. از جمله آثار تاریخی-معماری شاخص شهر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مزار قطبالدین حیدر، مهمترین جاذبه مذهبی و تاریخی شهر
- بافت قدیمی محلاتی مانند سرتروسی، قلعه کهنه و باغ سلطانی
موقعیت جغرافیایی
شهرستان تربت حیدریه با وسعت ۳۶۸۱ کیلومتر مربع در جنوب غربی مشهد واقع شده است. این شهر در مدار ۵۹ درجه و ۱۲ دقیقه طول شرقی و ۳۴ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۴۵۰ متر است. بلندترین قله شهرستان، قله ملکان با ارتفاع ۳۰۱۳ متر، مقصدی جذاب برای کوهنوردان است.
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر تربت حیدریه ۱۴۰,۰۱۹ نفر (در ۴۳,۰۲۹ خانوار) بوده است که رتبه چهارم استان را به خود اختصاص میدهد. جمعیت کل شهرستان ۲۲۴,۶۲۶ نفر است. تا سال ۱۳۷۲، این شهرستان پس از مشهد دومین شهر پرجمعیت خراسان بزرگ بود، اما با تفکیک به ۵ شهرستان، رتبه آن کاهش یافت.
زبان و مردم
مردم تربت حیدریه به زبان فارسی با گویش تربتی صحبت میکنند که شباهت زیادی به گویش مشهدی، کاشمری و نیشابوری دارد. کتابهای شعری مانند «سمندر خان سالار» اثر علی اکبر عباسی فهندری و «فریاد تربتی» اثر محمد قهرمان با این لهجه تألیف شدهاند و بخشی از هویت فرهنگی منطقه را به تصویر میکشند.
اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی
تربت حیدریه پر از جاذبههای طبیعی و تاریخی است که هر کدام داستانی برای گفتن دارند:
- باغات کامه علیا و سفلی در شمال شهر
- رودخانه حصار و صنوبر با مناظر سرسبز
- آبشار رودمعجن با ارتفاع ۲۸ متر در ۴۸ کیلومتری غرب شهر
- پارک جنگلی پیشکوه با مساحت ۸۰۰ هکتار، بزرگترین پارک جنگلی خاورمیانه
- مجموعه باغ ملی و پارک ملت برای تفریحات شهری
آثار ثبتشده
آثار باستانی متعددی در این منطقه به ثبت رسیده است که از جمله میتوان به غار ماهپری در ۱۹ کیلومتری شمال غربی تربت حیدریه اشاره کرد. این غار که در نزدیکی روستای صنوبر قرار دارد، یکی از نخستین زیستگاههای پیش از تاریخ منطقه بوده است.
رودخانهها
رودخانه حصار که سرچشمه آن کوههای حصار است، رودخانهای پرآب است که باعث سرسبزی روستاهای اطراف میشود. رودخانه رودمعجن نیز با آبشاری زیبا به ارتفاع ۲۸ متر، یکی از جاذبههای طبیعی شگفتانگیز منطقه است. همچنین چشمه قوزان در ۱۰ کیلومتری جاده تربت حیدریه-کاشمر، آبی دارد که از نظر مواد معدنی از بهترین آبهای جهان محسوب میشود.
روستاها
مسیر ۱۷ کیلومتری روستای صنوبر تا بخش مرکزی تربت حیدریه، مناظری چشمنواز دارد. روستای صنوبر با خانههای پلکانی، باغات میوه و جریان رودخانه شصتدره، منطقهای خوش آب و هوا و سرسبز است. کوه شصتدره از کوههای مرتفع رشتهکوه کوهسرخ، مقصدی عالی برای کوهنوردی و طبیعتگردی است.
جاذبههای طبیعی
مناطق شرقی شهرستان تربت حیدریه در ارتفاعات زاوه، زیستگاه حیوانات وحشی مانند قوچ، میش، قرقاول، سیاه سینه، گرگ و عقاب است. همچنین ارتفاعات کدکن در ۷۰ کیلومتری شمال غربی تربت، با قلههای مرتفع، باغات میوه و چشمهسارهای جوشان، هر ساله کوهنوردان بسیاری را به خود جذب میکند.
آثار ساختگی
پارک جنگلی پیشکوه در حاشیه شهر تربت حیدریه با مساحت ۸۰۰ هکتار، بزرگترین پارک جنگلی در خاورمیانه است. این پارک شامل گلزار شهدا، پارک سنگی، رستوران، کافه سنتی و مصلا است. موقعیت جغرافیایی، منابع غنی آب و خاک و مناظر زیبا، این پارک را به منطقهای نمونه گردشگری تبدیل کرده است. قرار گرفتن در دامنه کوه و اشراف به شهر، چشماندازی بینظیر ایجاد کرده است.
صنایع دستی
صنایع دستی تربت حیدریه تنوع بالایی دارد:
- آهنگری، مسگری، نمدبافی، حصیربافی، نجاری و مصنوعات چرمی
- فرشبافی و چلهکشی ابریشم به دلیل پرورش کرم ابریشم
- مینیاتور، سیاهقلم، ترمه، گلیم، فرت بافی، زیورآلات، چرم دوزی، تراش سنگ و رودوزی سنتی
فرهنگ و هنر
تربت حیدریه در گذشته دارای چهار سینما به نامهای فردوسی، تاج، سعدی و مولن روژ بود. پس از انقلاب، تنها سینما تاج فعال ماند که در سال ۱۳۸۴ به بهانه بازسازی تخریب شد. از سال ۱۳۹۳، سالن اندیشه با ظرفیت ۲۳۲ نفر به عنوان سینما فعالیت میکند.
زعفران
تربت حیدریه قطب تولید زعفران در جهان است. با تولید بیش از ۵۰ تن زعفران خشک، رتبه اول تولید زعفران در دنیا را دارد. استان خراسان رضوی بیشترین مقدار زعفران تولیدی کشور را داراست و تولید زعفران در این شهرستان توانسته وضعیت اقتصادی کشاورزان را بهبود بخشد.
صنایع و معادن
تربت حیدریه دارای دو شهرک صنعتی است و مهمترین واحدهای تولیدی آن عبارتند از:
- کارخانه قند تربت حیدریه
- طلای زرمهر، تولیدکننده اولین شمشهای طلا در کشور
- کاشی زرین
- کارخانه کائولن
- مجتمع فولاد تربت حیدریه، بزرگترین پروژه صنعتی شرق کشور با سرمایهگذاری یک میلیارد یورو
معادن غنی این شهرستان شامل ۲۳ نوع ماده معدنی مانند سیلیس (غنیترین منابع جهان)، باریت، منیزیت، آگات، بنتونیت، کرومیت، منگنز، مس، نقره، طلا و فیروزه است. شهر بایگ نیز مرکز ابریشم ایران نام گرفته و بالغ بر ۸۰ درصد ابریشم کشور در این محل تولید میشود.
فرودگاهها
تربت حیدریه دارای فرودگاه نیست، اما نزدیکترین فرودگاه بینالمللی در مشهد (۱۵۰ کیلومتری) قرار دارد.
سوغات
مهمترین سوغاتیهای تربت حیدریه عبارتند از:
- زعفران با کیفیت جهانی
- پسته، بادام، گردو و خشکبار
- حلوا جوزی (حلوا گردویی) مخصوص بخش بایگ
- گیاهان دارویی مانند گل گاوزبان، کلپوره، آویشن، گل ختمی و کما
دانشگاهها و مراکز آموزش عالی
تربت حیدریه در سالهای اخیر به عنوان قطب دانشگاهی در خراسان رضوی شناخته میشود و از امکانات آموزش عالی خوبی برخوردار است.
حمل و نقل و ترانزیت
قرار گرفتن تربت حیدریه در میانه استان خراسان رضوی و ترانزیت شمال-جنوب، موقعیت استراتژیک مهمی به این شهر بخشیده است. این شهر از سال ۱۳۸۴ به راهآهن سراسری ایران متصل شده است. ایستگاه راهآهن تربت حیدریه، بزرگترین ایستگاه تشکیلاتی در حوزه راهآهن شرق با ۱۳ خط ریلی است و بزرگترین پایانه صادرات ریلی سیمان کشور را داراست. در آذرماه ۱۳۹۹، خط راهآهن خواف-هرات با ارسال محموله سیمان از این ایستگاه افتتاح شد و افغانستان را به شبکه ریلی ایران و آبهای آزاد متصل کرد.
حمل و نقل درونشهری
حدود ۷۵۰ تاکسی زرد در شهر خدمترسانی میکنند و تاکسیهای اینترنتی اسنپ و تپسی نیز فعال هستند. سازمان اتوبوسرانی تربت حیدریه از سال ۱۳۷۹ با ۶۸ دستگاه اتوبوس و ۲۴ خط (۱۱ خط درونشهری) روزانه ۱۱ هزار نفر را جابجا میکند.
محلههای قدیمی
محلات قدیمی تربت حیدریه عبارتند از: سرتروسی، قلعه کهنه، برزار، باغ سلطانی، شیر چارسو، گذر صدر و کوچه غازیان.
افراد برجسته
تربت حیدریه زادگاه و محل زندگی افراد برجستهای در عرصههای مختلف بوده است که از جمله میتوان به محمد قهرمان (شاعر)، علی اکبر عباسی فهندری (نویسنده) و اسحاق خان قرایی (حاکم قاجار) اشاره کرد.
