ریشه نام
تربت جام از دیرباز با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شده است: پوژگان، بوزگان، بوزیجان، بوزجان، پوچکان، زام، سام، جام، و در نهایت تربت شیخ جام و تربت جام. در کنار شهر امروزی، شهری باستانی به نام پوژگان از سده سوم پیش از میلاد تا سده دوم هجری وجود داشته که گمان می‌رود در اثر زلزله‌ای ویرانگر از بین رفته است. شهر کنونی از حدود سده سوم هجری پا گرفته و به تدریج گسترش یافته است. پس از بازسازی، «بوزجان» یا «پوچکان» نامیده شد و به عنوان مرکز ناحیه جام انتخاب گردید. جالب است بدانید که واژه «پوژگان» به دلیل نبود حروف «پ»، «ژ» و «گ» در زبان عربی، به «بوزجان» تغییر یافت.
تاریخ شهر
اهمیت تربت جام از سده‌های ۳ و ۴ هجری نمایان شد و در زمان زندگی شیخ احمد جامی (۴۴۱ تا ۵۳۶ هجری) به اوج شکوفایی رسید. اما این شهر در سده‌های ۷ و ۸ هجری، در جریان یورش مغول‌ها و تیمور لنگ، آسیب‌های سنگینی دید. در اواخر دوره صفوی، حملات ازبک‌ها و افغان‌ها به مرزهای شرقی ایران، تربت جام را نیز ناامن کرد. تا اینکه نادرقلی افشار برخاست و با بیرون راندن افغان‌ها، ایران را یکپارچه ساخت. در زمان نادرشاه، مرزهای شرقی امن شد و حتی خوارزم و بخارا نیز مطیع ایران گشتند. اما پس از مرگ نادرشاه، ناآرامی‌ها تا اوایل سده ۱۳ هجری ادامه یافت. سرانجام آقا محمدخان قاجار، تربت جام را در سال ۱۲۱۰ هجری فتح کرد. پس از آن، ترکمن‌ها که به قاجاریه کمک کرده بودند، سرکشی کردند و در دوره ناصرالدین شاه، یکی از تاریک‌ترین دوران‌های تاریخ خراسان رقم خورد.
استان تاریخی جام یا زام در شرق زاوه و شمال شرقی قهستان قرار داشت و مرکز آن در سده چهارم، شهر بوژگان بود. حمدالله مستوفی در سده هشتم درباره جام می‌گوید: «غریب دویست پاره از توابع آنجاست. باغستان بسیار و میوه بیشمار دارد و آب شهر و ولایت مجموع از قنوات است و از مزار اکابر تربت ژنده‌پیل احمد جام آنجاست و در آنجا عمارتی و گنبدی عالی خواجه علاءالدین محمد ساخته است.» ابن بطوطه نیز از شیخ احمد جامی به عنوان مشهورترین اولیای آن شهر یاد کرده و می‌گوید که امیر تیمور در پایان سده هشتم، قبر وی را زیارت کرد.
فرهنگ
غذاهای محلی تربت جام مانند قروت بادمجان، خلویک، اشکنه تخم مرغ، قلور شیر و قلور تروش (کشک زرد) از دیرباز در سفره مردم این دیار جا داشته‌اند و امروزه با همت فرهنگ‌دوستان، دوباره احیا شده‌اند.
بیشتر مردم این شهر فارسی‌زبان هستند و به گویش تربتی سخن می‌گویند. اقوام مختلفی از جمله عرب‌ها، زابلی‌ها، ترک‌های موری و ترکمن‌ها نیز در تربت جام زندگی می‌کنند. در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ شمسی، به دلیل جنگ در افغانستان، شمار زیادی از شهروندان افغانی در این شهر سکنی گزیدند که پس از پایان جنگ، به کشورشان بازگشتند.
جمعیت
بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت تربت جام ۱۰۰,۴۴۹ نفر (در ۲۷,۱۵۶ خانوار) بوده است.
موسیقی
موسیقی تربت جام ریشه‌ای عمیق در فرهنگ ایران دارد و دوتار مهم‌ترین ساز آن است. مقام‌های مشهور موسیقی این دیار عبارتند از: مقام الله، نوایی، اشترخجو، سبز پری، کبک زری، سرحدی و جمشیدی. از دوتارنوازان برجسته می‌توان به نظر محمد سلیمانی، حسین سمندری و عبدالله سروراحمدی اشاره کرد. منظومه‌خوانی، شاهدخوانی، لالایی مادران و دوبیتی‌خوانی نیز از شاخه‌های آوازی موسیقی تربت جام هستند.
رقص محلی
رقص‌های محلی متعددی در فرهنگ مردم تربت جام وجود دارد که چهار نوع آن رایج‌تر است.
صنایع دستی
صنایع دستی تربت جام شامل جق‌دوزی، قالی‌بافی، کرباس‌بافی، حوله‌بافی و ظروف سفالین است. قالی‌بافی از دیرباز در این شهرستان رواج داشته و جنبه صادراتی دارد. طرح قالی‌ها معمولاً شبیه قالی مشهد با رنگ‌های لاکی، قرمز دانه و قهوه‌ای است.
از اماکن دیدنی و تاریخی تربت جام می‌توان به آرامگاه شیخ جام، پل خاتون، مسجد نور روستای بزد، تپه‌های باستانی و قلعه‌های تاریخی اشاره کرد.
کشاورزی
تربت جام قطب تولید محصولات کشاورزی در شرق ایران است و بیشترین جمعیت شاغل در این حوزه را در استان خراسان رضوی دارد. با این حال، خشکسالی و کشت بی‌رویه، چالش‌های جدی برای کشاورزی منطقه ایجاد کرده است. این شهرستان رتبه اول تولید خربزه، زعفران، جو و گندم را در استان دارد. امروزه کشت زعفران و پسته نیز رو به افزایش است و ترنجبین (گزانگبین) از محصولات بومی و مشهور جهانی این منطقه است.
صنعت
در گذشته، صنعت تربت جام محدود به چند کارخانه مواد غذایی بود، اما امروزه با ایجاد شهرک‌های صنعتی و استقرار صنایع مادر مانند کارخانه سیمان و فراوری سیلیس، چشم‌انداز صنعتی این شهرستان روشن‌تر شده است.
آموزش عالی
تربت جام دارای دو مرکز آموزش عالی دولتی است: دانشکده پزشکی تربت جام و مجتمع آموزش عالی تربت جام. همچنین دانشگاه‌های آزاد اسلامی، پیام نور و مؤسسه آموزش عالی وحدت نیز در این شهر فعال هستند.
ره‌آورد
خربزه معروف‌ترین سوغات تربت جام است که به نام خربزه مشهدی شناخته می‌شود. زعفران نیز در سال‌های اخیر به یکی دیگر از سوغاتی‌های ارزشمند این شهر تبدیل شده است. از دیگر سوغات می‌توان به حوله‌های دستبافت و کشک زرد اشاره کرد.
جایگاه جغرافیایی
شهرستان تربت جام در شرق خراسان رضوی، بین مدارهای ۶۰ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۳۴ درجه و ۳۵ دقیقه عرض شمالی و ۳۴ درجه و ۳۵ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۴۷ دقیقه طول شرقی قرار دارد. مساحت آن حدود ۸۱۶۶ کیلومتر مربع و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ۹۲۸ متر است.
اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی
آثار ثبت‌شده
لسترنج در کتاب «سرزمین‌های خلافت شرقی» به اهمیت تاریخی این منطقه اشاره کرده است.
روستاهای شهرستان تربت جام
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان تربت جام ۲۱۱ آبادی در ۱۳ دهستان و ۵ بخش ثبت شده است که ۱۵۰ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۹۱٬۵۵۹ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان تربت جام ببینید.
دهستان‌های شهرستان تربت جام
- دهستان میان جام — بخش مرکزی، ۳۲ آبادی، ۱۸٬۹۹۳ نفر جمعیت
- دهستان کاریزان — بخش نصرآباد، ۱۳ آبادی، ۹٬۹۱۵ نفر جمعیت
- دهستان دشت جام — بخش بوژگان، ۱۰ آبادی، ۷٬۲۷۷ نفر جمعیت
- دهستان جلگه موسی آباد — بخش مرکزی، ۱۴ آبادی، ۷٬۲۵۹ نفر جمعیت
- دهستان جامرود — بخش مرکزی، ۱۷ آبادی، ۶٬۷۶۹ نفر جمعیت
- دهستان زام — بخش پایین جام، ۲۶ آبادی، ۶٬۴۳۲ نفر جمعیت
- دهستان گل بانو — بخش پایین جام، ۱۱ آبادی، ۶٬۱۲۴ نفر جمعیت
- دهستان باغ کشمیر — بخش صالح آباد، ۱۴ آبادی، ۵٬۸۷۴ نفر جمعیت
- دهستان بالاجام — بخش نصرآباد، ۱۴ آبادی، ۵٬۵۹۴ نفر جمعیت
- دهستان قلعه حمام — بخش صالح آباد، ۱۱ آبادی، ۵٬۴۰۶ نفر جمعیت
- دهستان جنت آباد — بخش صالح آباد، ۱۶ آبادی، ۴٬۵۶۶ نفر جمعیت
- دهستان صالح آباد — بخش صالح آباد، ۱۴ آبادی، ۴٬۳۴۸ نفر جمعیت
- دهستان هریرود — بخش بوژگان، ۱۹ آبادی، ۳٬۰۰۲ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان تربت جام
- روستای احمدابادصولت — دهستان دشت جام، ۶٬۸۳۳ نفر
- روستای خیراباد — دهستان کاریزان، ۴٬۲۴۲ نفر
- روستای بزد — دهستان میان جام، ۲٬۹۰۵ نفر
- روستای قلعه کک — دهستان گل بانو، ۲٬۵۰۲ نفر
- روستای یاقوتین جدید — دهستان جامرود، ۲٬۴۸۸ نفر
- روستای ابدال‌آباد — دهستان بالاجام، ۲٬۱۹۲ نفر
- روستای مومن‌آباد — دهستان کاریزان، ۲٬۱۶۶ نفر
- روستای محمودابادسفلی — دهستان میان جام، ۱٬۹۵۳ نفر
- روستای رونج — دهستان میان جام، ۱٬۸۳۵ نفر
- روستای رحمت‌آباد — دهستان گل بانو، ۱٬۸۰۸ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی تربت جام
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۷ شعبه از ۱۲ بانک در شهرستان تربت جام فعال است که ۵ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های تربت جام بانک کشاورزی با ۷ شعبه، بانک ملی ایران با ۶ شعبه و بانک سپه با ۴ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در تربت جام
- شعب بانک کشاورزی در تربت جام — ۷ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در تربت جام — ۶ شعبه، ۵ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در تربت جام — ۴ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در تربت جام — ۲ شعبه
- شعب بانک مسکن در تربت جام — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در تربت جام — ۱ شعبه
- شعب بانک ملت در تربت جام — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در تربت جام — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در تربت جام — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در تربت جام — ۱ شعبه
- شعب بانک تجارت در تربت جام — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در تربت جام — ۱ شعبه
شاعران و نویسندگان تربت جام
نام تربت جام در تاریخ ادبیات فارسی با یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های این ادبیات گره خورده است:
فهرست کامل شاعران و نویسندگان ایران را در صفحه‌ی ادبیات فارسی ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ تربت جام
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر