تاریخچه
نام این شهر در متون کهن جغرافی‌دانان اسلامی مانند یاقوت حموی در «معجم‌البلدان»، مقدسی در «احسن‌التقاسیم»، حمدالله مستوفی در «نزهةالقلوب» و حافظ ابرو در «جغرافیای تاریخی» به همین شکل ثبت شده است. جالب است بدانید که شهرستان خواف امروزی تنها یک‌دهم وسعت منطقه تاریخی خواف را در بر می‌گیرد؛ در گذشته، تربت حیدریه و بخش‌هایی از افغانستان کنونی نیز جزو قلمرو خواف بودند.
پیشینه خواف به دوران پیش از اسلام و قلمرو پارت‌ها بازمی‌گردد و قدمت آن به چندین هزار سال می‌رسد. به گفته دکتر مشکور در کتاب «ایران در عهد باستان»، خواف در عهد اشکانیان و ساسانیان از شهرهای آباد ایران بوده و از توابع مهم ابرشهر (نیشابور) محسوب می‌شده است. حاکم این ولایت «کنارنگ» نامیده می‌شد. حافظ ابرو، مورخ و دانشمند قرن هشتم و نهم هجری، خواف را چنین توصیف کرده است: «خواف ناحیه‌ای است مشهور که مردمان بزرگ از آنجا برخاسته‌اند. از علما و ملوک و وزراء... در خواف مزارع و قراء بسیار است و کانی آهن دارد. مردم در آنجا اکثراً سنی حنفی و شیعه جعفری مذهبند... آب ایشان بیشتر از کاریز است... درختان بسیار و ابریشم تهیه می‌شود و از میوه همه نوع باشد به‌خصوص پنبه، و انار نیز بسیار باشد.»
خواف همچنین محل عبور شاخه‌ای از جاده ابریشم به طول ۱۰ هزار کیلومتر بوده است که در قرن اول قبل از میلاد از شهر «سیان» پایتخت چین و از طریق هرات به ایران وارد می‌شده است. این ولایت از سال ۱۲۴۹ هجری قمری که هرات از ایران جدا شد، به تابعیت مشهد (استان خراسان رضوی کنونی) درآمد.
جمعیت
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر خواف ۳۳,۶۸۷ نفر (در ۸,۹۹۹ خانوار) بوده است. این آمار نشان‌دهنده شهری با جمعیتی نسبتاً کم‌جمعیت اما با فرهنگی غنی و مردمانی مهمان‌نواز است.
اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی
خواف گنجینه‌ای از آثار تاریخی و جاذبه‌های طبیعی است که هر کدام داستانی برای گفتن دارند. از آسیاب‌های بادی باستانی گرفته تا آبشارهای خروشان و مساجد تاریخی، این شهر مقصدی عالی برای علاقه‌مندان به تاریخ و طبیعت است.
آثار ثبت‌شده
از جمله آثار تاریخی ثبت‌شده خواف می‌توان به مسجد جامع فدک اشاره کرد. این مسجد جزئی از یک مجموعه معماری شامل رباط، خانقاه، آب‌انبار و سقابه است که در ۷ کیلومتری روستای فدک واقع شده و جاده آن از روستای فرح‌آباد (روح‌آباد) عبور می‌کند. معماری بنا شامل تالار وسیعی است که بر فراز دیوار سنگی آن قاب سرتاسری آجری با کتیبه‌ای به شیوه کوفی ایجاد شده است. این بنا در سال ۱۳۶۷ کشف و استحکام‌بخشی شد.
کوشک تاریخی دیگری در خواف وجود دارد که تا پیش از سال ۱۳۲۶ شمسی در زیر تلی از خاک پنهان بود. این بنا سه طبقه داشته و طبقه فوقانی آن بازسازی شده است. طبقه دوم با طرحی چلیپایی، محل زندگی ساکنان بوده و بازپیرایی با نمای آجری، ظاهری صفوی به آن بخشیده است، اما متون تاریخی نشان می‌دهد این بنا از سده ششم هجری در این مکان وجود داشته است.
سد تاریخی سلامه نیز در ۶ کیلومتری شمال شرق روستای سلامه قرار دارد و در اواخر سده نهم هجری به دست نظام‌الملک خوافی، وزیر سلطان حسین بایقرا، ساخته شده است. این سد با مصالح سنگ و ساروج، طولی بیش از ۳۰۰ متر دارد و امروزه به دلیل آب فراوان و هوای مطلوب، به تفرجگاهی محبوب برای طبیعت‌دوستان تبدیل شده است.
جاذبه‌های طبیعی
یکی از زیباترین جاذبه‌های طبیعی خواف، منطقه کوهستانی و ییلاقی خواجه یار است. این منطقه در جنوب شهر و در جوار رودخانه خواجه یار واقع شده و با فضای سرسبز و هوای مفرح خود، پارکی کوهستانی را در خود جای داده است. این مکان تفریحگاهی محبوب برای اهالی شهرستان خواف است.
تنگل سده نیز رودخانه‌ای فصلی است که از کوهستان شمال شرقی روستای سده سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از بخش‌های مختلف، به تالابی در افغانستان می‌ریزد. از سال ۱۳۸۰ با احداث سد خاکی، آب این رودخانه ذخیره می‌شود و در زمان سرریز، عمق آن به ۴۰ متر می‌رسد.
آبشار کفتر دره سده در تنگل گله بید سده، چشم‌اندازی خیره‌کننده دارد. تراکم پوشش گیاهی، سنگابه‌ها و آبگیرهای طبیعی در مسیر این آبشار، روح انسان را تازه می‌کند. در این منطقه پرندگانی مانند زاغ نوک قرمز، سهره طلایی، کبوتر و بلبل و پستاندارانی مثل گراز، قوچ و میش وحشی و حتی پلنگ مشاهده شده است. برای رسیدن به آبشار باید از شهرستان خواف به روستای شهرک بروید و سپس ۲ ساعت پیاده‌روی کنید.
مجموعه گردشگری کبودانی در هشت کیلومتری شهرستان خواف و در منطقه‌ای جلگه‌ای واقع شده است. این مجموعه شامل آرامگاه سلطان محمد کبودانی، عارف قرن هشتم، و مسجدی تاریخی است. منطقه کبودانی با هوای مفرح و زمین سرسبز، در تابستان‌ها مامنی برای تفریح اهالی خواف است.
آسیاب‌های بادی خواف از شگفت‌انگیزترین جاذبه‌های این منطقه هستند. این آسیاب‌ها با استفاده از بادهای ۱۲۰ روزه سیستان کار می‌کنند که از اواسط اردیبهشت تا اوایل پاییز با قدرتی مداوم می‌وزند. آس بادها بناهایی از خشت و گل هستند که در دو طبقه ساخته شده‌اند: طبقه همکف محل سنگ‌های بزرگ و انبار غله و طبقه فوقانی شامل چرخ و پره‌های چوبی است. این سازه‌ها معمولاً در کنار هم و متصل به یکدیگر ساخته می‌شوند تا در برابر بادهای شدید مقاومت کنند.
روستای زرداب در ۳۰ کیلومتری شمال خواف، منطقه‌ای کوهستانی و خوش آب و هواست که در فصول بارانی پوشش گیاهی متنوعی دارد. آبشار رزداب در این روستا مناظر بدیعی را خلق کرده است.
منطقه ییلاقی روستای نیازآباد در ۴۵ کیلومتری شرق خواف و ۱۹ کیلومتری جنوب سنگان واقع شده است. باغات پسته و بافت روستایی کهن، زیبایی این منطقه را دوچندان کرده و تپه قلعه شاپور و آرامگاه مجد ماضی نیز از جاذبه‌های آن هستند.
روستاهای شهرستان خواف
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان خواف ۱۰۶ آبادی در ۸ دهستان و ۴ بخش ثبت شده است که ۵۹ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۴۴٬۹۶۴ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان خواف ببینید.
دهستان‌های شهرستان خواف
- دهستان بالاخواف — بخش سلامی، ۲۸ آبادی، ۱۵٬۴۸۵ نفر جمعیت
- دهستان میان خواف — بخش مرکزی، ۱۶ آبادی، ۷٬۱۹۷ نفر جمعیت
- دهستان بستان — بخش سنگان، ۵ آبادی، ۶٬۰۵۶ نفر جمعیت
- دهستان سلامی — بخش سلامی، ۸ آبادی، ۵٬۱۵۱ نفر جمعیت
- دهستان پایین خواف — بخش سنگان، ۱۳ آبادی، ۳٬۶۹۲ نفر جمعیت
- دهستان کیبر — بخش جلگه زوزن، ۱۲ آبادی، ۳٬۱۷۷ نفر جمعیت
- دهستان زوزن — بخش جلگه زوزن، ۱۶ آبادی، ۲٬۸۹۱ نفر جمعیت
- دهستان نشتیفان — بخش مرکزی، ۸ آبادی، ۱٬۳۱۵ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان خواف
- روستای براباد — دهستان پایین خواف، ۳٬۵۰۱ نفر
- روستای سده — دهستان بالاخواف، ۳٬۴۴۹ نفر
- روستای لاج — دهستان میان خواف، ۳٬۰۴۲ نفر
- روستای مژن‌آباد — دهستان بستان، ۱٬۸۵۷ نفر
- روستای بهدادین — دهستان بستان، ۱٬۸۱۳ نفر
- روستای چمن‌آباد — دهستان بالاخواف، ۱٬۶۰۲ نفر
- روستای رزداب — دهستان سلامی، ۱٬۵۷۶ نفر
- روستای خرگرد — دهستان میان خواف، ۱٬۴۱۳ نفر
- روستای باغ بخشی — دهستان زوزن، ۱٬۳۹۱ نفر
- روستای نصراباد — دهستان بالاخواف، ۱٬۳۱۲ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی خواف
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۱۶ شعبه از ۱۰ بانک در شهرستان خواف فعال است که ۳ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های خواف بانک کشاورزی با ۵ شعبه و بانک ملی ایران با ۳ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در خواف
- شعب بانک کشاورزی در خواف — ۵ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در خواف — ۳ شعبه، ۳ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک مسکن در خواف — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در خواف — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در خواف — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در خواف — ۱ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در خواف — ۱ شعبه
- شعب بانک سپه در خواف — ۱ شعبه
- شعب بانک تجارت در خواف — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در خواف — ۱ شعبه
نظرهای مخاطبان دربارهٔ خواف
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر