واژه‌شناسی
نام «جازموریان» از دل فرهنگ محلی برخاسته است. در زبان بومیان، «جاز» به پوشش گیاهی و «موریان» به انبوهی و کثرت آن اشاره دارد. بنابراین، این ناحیه به دلیل تراکم گیاهان در گذشته، «جازموریان» نامیده شده است؛ نامی که یادآور سرسبزی و حیات در این منطقه خشک و کویری است.
حوضه آبریز
مشخصات حوضه
حوضه آبریز جازموریان، گنجینه‌ای از آب‌های جاری است که همه رودها و مسیل‌ها را به سوی هامون جازموریان هدایت می‌کند. دو رودخانه دائمی، یعنی هلیل‌رود و بمپور، اصلی‌ترین سهم را در تغذیه این دریاچه دارند. در این حوضه، ۹۱ رودخانه کوچک و بزرگ جریان دارد که هلیل‌رود غول‌آسا، بزرگ‌ترین آن‌هاست. حجم آب این رودخانه به ذوب برف‌های کوه‌های کرمان و بارش باران بستگی دارد. اما کمبود بارش، گرمای طاقت‌فرسا و تبخیر بالا، دیگر رودها را به جویبارهای فصلی و خشکرود تبدیل کرده است.
هلیل‌رود از بلندی‌های بافت و رابر سرچشمه می‌گیرد و تنها در سال‌های پربارش از سد جیرفت سرریز می‌کند. پس از آبیاری مزارع سرسبز جیرفت و رودبار، سرانجام به باتلاق می‌پیوندد. رود بمپور نیز از غرب بلوچستان به سوی مشرق باتلاق روان است.
هواشناسی حوضه آبریز جازموریان
آب و هوای این منطقه تحت تأثیر ارتفاع و عرض جغرافیایی، به شدت بیابانی است. بلندترین نقطه حوضه، کوه شاه با ۴۴۰۰ متر ارتفاع در شمال، و پست‌ترین آن، چاله جازموریان با ۳۵۰ متر در مرکز است. بارش سالانه در بلندی‌های شمالی بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر است، اما در بخش جنوبی و پست، از ۱۰۰ میلی‌متر تجاوز نمی‌کند. جالب اینجاست که این حوضه از لحاظ اقلیم‌شناسی، به دلیل دریافت رطوبت از دریای عمان، شرایطی استثنایی دارد و با وجود گرمای طاقت‌فرسا و تبخیر بالای ۴۵۰۰ میلی‌متر، برای احیای منابع طبیعی بسیار مستعد است.
خاک و پوشش گیاهی دریاچه جازموریان
بستر دریاچه از قلوه سنگ، شن و لایه‌های آهکی ساخته شده که آب را به سفره‌های زیرزمینی شور نفوذ می‌دهد. سواحل دریاچه که پیوسته در تغییر است، سرزمینی باتلاقی و لجن‌زار است. پوشش گیاهی در اینجا اندک و محدود به بوته‌های خاردار و تپه‌های پوشیده از گیاه است. تحقیقات در سال ۱۹۷۰، دریاچه را به سه بخش تقسیم کرده: یک دریاچه فصلی، یک پهنه مرطوب و یک پهنه باتلاقی. شوری خاک از ۰/۶۵ دسی زیمنس در بلندی‌ها تا ۳۵۵/۵ دسی زیمنس در خود دریاچه (۷ برابر شوری سواحل دریای عمان) متغیر است.
آب دریاچه جازموریان
آب هامون جازموریان برخلاف دیگر دریاچه‌های بسته ایران، چندان شور نیست. دلیل این امر، فرورفتن سریع آب در زمین و عدم ماندگاری آن در دریاچه است. اما پس از ساخت سدها بر روی هلیل‌رود و بمپور، کفه جازموریان معمولاً خشک است و تنها در بارش‌های سنگین آبگیری می‌شود. نظر محققان درباره شوری آب متفاوت است؛ برخی آن را تا حد فوق اشباع از نمک و برخی دیگر قابل شرب می‌دانند.
آب سفره زیرزمینی دریاچه جازموریان
سفره آب زیرزمینی در محدوده هامون جازموریان شور است و برای شرب یا کشاورزی قابل استفاده نیست.
جغرافیای جازموریان
دریاچه جازموریان، تالابی فصلی با مساحت ۳۳۰۰ کیلومتر مربع، در ۱۵۰ کیلومتری غرب ایرانشهر قرار دارد. این کفه بر اثر فرونشست زمین و با ساختی جوان شکل گرفته است. متأسفانه، تغییر اقلیم و احداث سدهایی مانند سد جیرفت و کارواندر، باعث خشکسالی و تبدیل آن به یکی از کانون‌های گرد و غبار جنوب شرق ایران شده است.
حوضه آبریز جازموریان از شمال با کوه‌های شاه، بزمان و جبال بارز از کویر لوت جدا می‌شود و از جنوب با بلندی‌های بشاگرد به دریای عمان می‌رسد. حدود ۳۴۱۶۰ کیلومتر مربع از اراضی این حوضه کوهستانی، ۳۲۴۰۰ کیلومتر مربع دشت و کوهپایه و ۳۰۰۰ کیلومتر مربع باتلاق و شوره‌زار است. فقدان پوشش گیاهی مناسب، سیلاب‌های شدید و فرسایش خاک را به دنبال دارد.
هامون جازموریان بین کوه‌های مکران و شاهسواران، به طول ۳۰۰ کیلومتر و عرض ۱۰۰ کیلومتر گسترده شده است. برخلاف دیگر هامون‌ها، خاک آن چندان شور نیست و از قلوه سنگ و لایه‌های شنی و آهکی تشکیل شده. کوه‌های اطراف با شیب تند یا ملایم به داخل آن پیش می‌روند و نهرهای کوچک، مخروط‌های سیلی می‌سازند. رستنی‌ها در اینجا اندک و منظره غالب، تپه‌های کوچک و نخلستان‌های پراکنده است. در دوره‌های اخیر زمین‌شناسی، چین‌خوردگی زمین، دره را مسدود کرده و جازموریان را به صورت هامون کنونی درآورده است.
وسعت دریاچه
وسعت هامون جازموریان در فصل‌های مختلف سال به شدت تغییر می‌کند. معمولاً در اواخر تابستان یا اوایل پاییز خشک می‌شود و به دلیل شیب کم، کوچک‌ترین تغییر در حجم آب، سطح وسیعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مواقع پرآبی، سطح آن به ۳۳۰۰ کیلومتر مربع، درازا به ۱۰۰ کیلومتر و پهنا به بیش از ۴۵ کیلومتر می‌رسد. در قسمت‌های شمالی و مرکزی، رشته‌های باریک سبز و نیزارها در امتداد بستر نهرها دیده می‌شود. تپه‌های شنی چندان بلند نیستند، اما در جنوب شرقی، توده‌های عظیم شنی با ارتفاع تا ۸۰۰ متر وجود دارند.
کاوش‌های زمین‌شناسی و باستان‌شناسی
پژوهش‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهد که هامون جازموریان در دوره‌های اخیر مسدود شده است. پیش از آن، آب رودهای هلیل‌رود و بمپور به دریای عمان می‌ریخت و نمک‌ها شسته می‌شدند. چین‌خوردگی زمین بر اثر فرو رانش پوسته اقیانوسی عمان، این منطقه را مسدود کرده و دریاچه کنونی را شکل داده است. در حاشیه جازموریان، آثار زندگی از دوران باستان دیده می‌شود. تپه باستانی روستای زیارت میرمقداد، نشانه‌ای از حیات پیشرفته در این منطقه است که قلاع کارگاهی مجاور، نیازهایش را تأمین می‌کرده‌اند. بومیان معتقدند نام قدیمی منطقه «زِگِردی» به معنای مکانی بزرگ و بدون پوشش در میان جنگل بوده و در گذشته، یکی از مقرهای میرچاکر رند، شاه بلوچستان، بوده است. به طور کلی، حوضه جازموریان از عهد باستان، مرکزی برای کشاورزی، دامداری و تجارت بوده است.
طرح احیای دریاچه جازموریان با انتقال آب از دریای عمان، امیدی تازه برای بازگشت زندگی به این نگین کویری است.
جازموریان در ایران‌گاه
شهرستان جازموریان یکی از شهرستان‌های استان کرمان است. اطلاعات این شهرستان در ایران‌گاه در حال تکمیل است؛ در ادامه، شهرستان‌های نزدیک جازموریان و آنچه تا امروز از خود این شهرستان ثبت شده است را می‌بینید.
شهرستان‌های نزدیک جازموریان
- رودبار جنوب — حدود ۵۹ کیلومتر، ۲۱۴ آبادی، ۱ شعبه‌ی بانک
- قلعه گنج — حدود ۶۱ کیلومتر، ۱۳۵ آبادی، ۴ شعبه‌ی بانک
- کهنوج — حدود ۹۳ کیلومتر، ۱۶۸ آبادی، ۲۱ شعبه‌ی بانک
- منوجان — حدود ۹۹ کیلومتر، ۱۶۳ آبادی، ۵ شعبه‌ی بانک
راهنماهای مرتبط
- استان کرمان — شهرستان‌ها، جغرافیا و اطلاعات استان
- روستاهای استان کرمان — فهرست آبادی‌های استان به تفکیک شهرستان
- اوقات شرعی جازموریان — اذان صبح، ظهر و مغرب
نظرهای مخاطبان دربارهٔ جازموریان
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر