وجه تسمیه
نام بانه ریشه در زبان کردی دارد؛ «بان» به معنای بام و بلندی است که اشارهای به ارتفاعات و موقعیت کوهستانی شهر دارد. برخی نیز آن را به «خانه» (اقامتگاه و آبادی) و «اردو» (اردوگاه سربازان) تعبیر کردهاند و معتقدند این شهر دو قلعه بزرگ داشته است. ارتفاع ۱۵۵۴ متری از سطح دریا و چشمانداز بلندیهای پیرامون، مسیر رسیدن به شهر را برای مردم محله «بانه کۆن» به سفری پرشیب تبدیل کرده است. در جنگ جهانی اول، سپاه عثمانی که بانه را برای چند ماه تصرف کرده بود، نام آن را «قشله» (از کلمه ترکی قشلاق به معنای گرمسیر) گذاشت.
موقعیت جغرافیایی
بانه در غرب ایران، از شمال با سردشت، از شرق با سقز و از جنوب و غرب با کشور عراق همسایه است. این شهر در ۳۶ درجه و ۶۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۵۳ دقیقه طول شرقی قرار گرفته و ۱۵۴۰ متر از سطح دریا فاصله دارد.
وضع طبیعی
کوههای بلند و سر به فلک کشیده، بانه را در آغوش گرفتهاند و ورود و خروج از آن تنها از طریق گردنههای مرتفع ممکن است. در قسمت غربی، از ارتفاع کوهها کاسته میشود و راه برای دیدار با طبیعت هموارتر میگردد.
آب و هوا
زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل، مهمانان همیشگی بانه هستند. اختلاف دما از ۲۰ درجه زیر صفر تا ۳۶ درجه بالای صفر، تنوع آب و هوایی این منطقه را نشان میدهد. بارندگیها از نیمه دوم پاییز آغاز میشود و تا دو ماه بهار ادامه مییابد؛ بارانهایی که از ابرهای مدیترانهای به غرب ایران میرسند. با میانگین بارش سالانه ۷۲۰ میلیمتر، بانه آب و هوایی نسبتاً سرد و مرطوب دارد.
جنگل
جنگلهای طبیعی و باشکوه بلوط، زینتبخش تمامی ارتفاعات بانه هستند. این جنگلها که به جنگلهای سردشت و مریوان میپیوندند، یکی از ارزشمندترین ذخایر طبیعی غرب ایران به شمار میروند.
تاریخ
آتش زدن بانه در جنگ با حمهرشید داروخانی
در سال ۱۹۰۵ میلادی، بانه شاهد فاجعهای تلخ بود. در جریان جنگ با حمهرشید داروخانی، پسر قادر شیوهگویزان، شهر به آتش کشیده شد و به تلی از خاکستر تبدیل گشت. بیش از هزار خانه طعمه حریق شد و جز چند خانه که از انگشتان دست تجاوز نمیکرد، چیزی از شهر باقی نماند. حمهرشید با استفاده از پیتهای نفت موجود در دکانهای حمهامین باختری، آتش را شعلهور کرد و خود از تاکستانهای آربابا نظارهگر این مصیبت بود. خانههای چوبی و به هم چسبیده، سرعت آتشسوزی را دوچندان کردند و باران پاییزی و سرمای زمستان، خرابی را کامل کرد.
جنگ ایران و عراق
در روز ۱۵ خرداد ۱۳۶۳، ساعت ۱۰:۰۵ صبح، هواپیماهای عراقی بانه و روستاهای اطراف را بمباران کردند. در این حمله، ۶۰۵ نفر شامل ۳۹۰ پرسنل نظامی و ۲۱۵ نفر بومی جان باختند. موقعیت راهبردی کوه آربابا، که محل استقرار ستاد امنیت منطقه غرب کشور بود، بانه را به هدف دائمی حملات توپخانهای و هوایی ارتش عراق در طول جنگ تبدیل کرد.
مردمشناسی
جمعیت
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت بانه ۱۵۰,۲۱۸ نفر بوده است و پیشبینی میشود تا سال ۱۴۰۴ از ۲۵۰ هزار نفر عبور کند.
زبان و لهجه
مردم بانه کرد هستند و به زبان کردی با گویش سورانی سخن میگویند؛ همان زبانی که در سنندج، سقز، سردشت و مهاباد رایج است، با اندکی تفاوت در لهجه. کردی زبان گفتاری روزمره و فارسی زبان آموزش و نوشتار رسمی است.
دین و مذهب
اکثریت مردم بانه مسلمان و پیرو مذهب امام شافعی هستند. در گذشته، اقلیتی یهودی با حدود چهل خانوار در بانه زندگی میکردند که پس از اعلام استقلال اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و در اواخر سال ۱۳۲۸ هجری شمسی، به فلسطین مهاجرت کردند. این مهاجرت همزمان با خروج یهودیان از سردشت، سقز، بوکان، مریوان و دیگر شهرهای غرب ایران بود. دو نظریه درباره سکونت یهودیان در این منطقه وجود دارد: یکی به سال ۱۳۶ میلادی و شورش بارکوشباس بر ضد روم بازمیگردد و دیگری به زمان تیگلات پلاسر، پادشاه آشور در ۷۴۱ تا ۷۴۹ پیش از میلاد، که پس از فتح اورشلیم، شصت هزار یهودی را به غرب ایران تبعید کرد.
جاذبههای گردشگری
بانه با طبیعت بکر و تاریخ پرفراز و نشیب خود، جاذبههای فراوانی برای گردشگران دارد. از کوههای سرسبز و جنگلهای بلوط گرفته تا بازارهای مدرن و سنتی، هر گوشه این شهر داستانی برای گفتن دارد.
پلاک خودرو
پلاک خودروهای بانه (ایران ۶۱ د) و (ایران ۶۱ ه) است. کدهای استان کردستان برای شمارهگذاری خودرو ۵۱ (برای سنندج) و ۶۱ (برای سایر شهرستانها) میباشد.
سوغات شهرستان بانه
سوغات بانه شامل صنایع دستی کردی، محصولات چرمی، خشکبار، و انواع کالاهای وارداتی است که در بازارهای معروف این شهر عرضه میشود.
شهرهای خواهر
اطلاعات دقیقی در دسترس نیست.
مراکز علمی
بانه دارای مراکز آموزشی و دانشگاهی متعددی است که به توسعه علمی منطقه کمک میکنند.
روستاهای شهرستان بانه
بر اساس دادههای ایرانگاه، در شهرستان بانه ۱۳۱ آبادی در ۸ دهستان و ۴ بخش ثبت شده است که ۱۱۲ آبادی از آنها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبتشدهی آنها ۲۴٬۵۴۹ نفر است. فهرست کامل را در صفحهی روستاهای شهرستان بانه ببینید.
دهستانهای شهرستان بانه
- دهستان شوی — بخش مرکزی، ۲۱ آبادی، ۴٬۶۹۳ نفر جمعیت
- دهستان کانی سور — بخش نمشیر، ۲۰ آبادی، ۴٬۱۷۶ نفر جمعیت
- دهستان نمه شیر — بخش نمشیر، ۱۳ آبادی، ۳٬۷۷۹ نفر جمعیت
- دهستان بویین — بخش ننور، ۲۰ آبادی، ۳٬۶۶۸ نفر جمعیت
- دهستان پشت آربابا — بخش الوت، ۲۷ آبادی، ۳٬۴۸۱ نفر جمعیت
- دهستان بوالحسن — بخش نمشیر، ۱۵ آبادی، ۳٬۰۶۶ نفر جمعیت
- دهستان ننور — بخش ننور، ۱۰ آبادی، ۱٬۳۱۵ نفر جمعیت
- دهستان بله که — بخش الوت، ۵ آبادی، ۳۷۱ نفر جمعیت
پرجمعیتترین روستاهای شهرستان بانه
- روستای آلوت — دهستان بوالحسن، ۹۱۶ نفر
- روستای سبدلو — دهستان شوی، ۹۰۸ نفر
- روستای نجنه علیا — دهستان نمه شیر، ۸۲۵ نفر
- روستای سیا حومه — دهستان کانی سور، ۶۴۳ نفر
- روستای منیجلان — دهستان نمه شیر، ۵۸۲ نفر
- روستای زرواوسفلی — دهستان کانی سور، ۵۵۶ نفر
- روستای ننور — دهستان ننور، ۵۴۸ نفر
- روستای صدبار — دهستان شوی، ۵۰۰ نفر
- روستای کانی گویز — دهستان پشت آربابا، ۵۰۰ نفر
- روستای بیاندره — دهستان بویین، ۴۹۲ نفر
بانکها و شعب بانکی بانه
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۲۳ شعبه از ۱۵ بانک در شهرستان بانه فعال است که ۳ شعبه از آنها دارای خودپرداز هستند. پرشعبهترین بانکهای بانه بانک ملی ایران با ۳ شعبه، بانک سپه با ۳ شعبه و بانک ملت با ۲ شعبه هستند.
فهرست شعب بانکها در بانه
- شعب بانک ملی ایران در بانه — ۳ شعبه، ۳ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در بانه — ۳ شعبه
- شعب بانک ملت در بانه — ۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در بانه — ۲ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در بانه — ۲ شعبه
- شعب بانک تجارت در بانه — ۲ شعبه
- شعب بانک مسکن در بانه — ۱ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در بانه — ۱ شعبه
- شعب بانک گردشگری در بانه — ۱ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در بانه — ۱ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه مهر ایران در بانه — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در بانه — ۱ شعبه
- شعب بانک قرضالحسنه رسالت در بانه — ۱ شعبه
- شعب بانک سینا در بانه — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در بانه — ۱ شعبه
بیمارستانهای بانه
در ایرانگاه ۲ بیمارستان از شهرستان بانه ثبت شده است که مجموعاً ۱۸۴ تخت فعال دارند.
- بیمارستان رازی بانه — عمومی، ۱۰۱ تخت فعال
- بیمارستان صلاح الدین ایوبی بانه — عمومی، ۸۳ تخت فعال