جمعیت
بر اساس آخرین آمارها، شهرستان مریوان با جمعیتی بیش از ۲۰۴ هزار نفر، سومین شهرستان پرجمعیت استان کردستان پس از سنندج و سقز محسوب می‌شود. این شهرستان با داشتن بافت شهری و روستایی پویا، میزبان جمعیتی تقریباً برابر از مردان و زنان است.
پیشینه
مریوان با قدمتی نزدیک به یک سده، شهری با تاریخی پرفراز و نشیب است. این شهر مرزی که در همسایگی امپراتوری عثمانی قرار داشت، به دستور ناصرالدین شاه قاجار و با ساخت قلعه‌ای نظامی در نزدیکی دریاچه زریبار پا به عرصه وجود گذاشت. بعدها، با توسعه قصبه‌ای در کنار این قلعه و احداث بناهایی چون حمام و مسجد، هسته اولیه شهر شکل گرفت. نام این شهر در طول تاریخ از «دژ شاهپور» به «مریوان» تغییر یافت و امروزه به عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای مرزی و گردشگری ایران شناخته می‌شود.
تاریخ
مریوان و حومه آن، گنجینه‌ای از آثار باستانی و تاریخی هستند. تپه‌های باستانی ساوجی، کولان و بیساران، نشان از سکونت انسان‌ها از دوران نوسنگی در این منطقه دارند. این منطقه به دلیل قرارگیری در مسیر تیسفون به تخت سلیمان، در دوره اشکانیان و ساسانیان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. یکی از برجسته‌ترین آثار تاریخی منطقه، قلعه مریوان یا قلعه هلوخان است که بر فراز کوه امام ساخته شده و برای قرن‌ها مرکز حکومت‌های محلی بوده است. این قلعه با معماری صفوی خود، داستان‌های بسیاری از جنگ‌ها و صلح‌ها را در دل خود جای داده است.
نام‌گذاری
درباره ریشه نام مریوان، نظریه‌های جالبی وجود دارد. برخی آن را برگرفته از واژه «مهریان» در دوره ساسانی می‌دانند که به افرادی گفته می‌شد که زمین‌های کشاورزی را از دربار شاهی اجاره می‌کردند. این نظریه، پیوند عمیق این شهر با تاریخ کهن ایران را نشان می‌دهد.
جغرافیا
موقعیت جغرافیایی
مریوان در ارتفاع ۱۳۲۰ متری از سطح دریا و در دشتی حاصلخیز قرار گرفته است. این شهر از شمال به سقز، از شرق به سنندج، از جنوب شرقی به سروآباد و از غرب به کشور عراق (شهر پنجوین) محدود می‌شود. موقعیت استراتژیک مریوان در نزدیکی مرز، آن را به یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری و گردشگری منطقه تبدیل کرده است.
راه‌های دسترسی
مریوان از طریق جاده‌های متعددی به شهرهای اطراف متصل می‌شود. جاده مریوان-سنندج با ۹۵ کیلومتر طول (پس از افتتاح مسیر جدید) مهم‌ترین راه ارتباطی به مرکز استان است. همچنین جاده‌هایی به سمت سقز، بانه، کامیاران و پاوه، دسترسی به این شهر را آسان می‌کنند. بازارچه مرزی باشماق نیز در فاصله ۲۱ کیلومتری مریوان، دروازه‌ای برای تبادلات تجاری با عراق است.
ناهمواری
رشته کوه‌های زاگرس، چهره اصلی ناهمواری‌های مریوان را شکل داده‌اند. این منطقه از کوهستان‌های مرتفع با دره‌های تنگ و عمیق پوشیده شده است. کوه شاهو و رشته کوه‌های شمالی، از مهم‌ترین عوارض جغرافیایی منطقه هستند.
ارتفاعات
کوه‌های مریوان عمدتاً از نوع آهکی و رسوبی هستند. مجموعه کوه‌های چهل چشمه با بیش از ۲۰ قله، از برف‌گیرترین مناطق کردستان است. قله چهل چشمه با یال‌های متعدد خود، چشم‌اندازهای بی‌نظیری را به نمایش می‌گذارد.
دشت
دشت مریوان با ۱۱ هزار هکتار مساحت، یکی از حاصلخیزترین دشت‌های استان است. این دشت که از جنوب توسط مخروط افکنه‌ها و از شمال توسط کوه‌های پوشیده از بلوط احاطه شده، محل کشت گندم، حبوبات و توتون است. دشت بیلو نیز در ۱۵ کیلومتری شهر، با طبیعت سرسبز و چشمه‌های آب، مقصدی محبوب برای گردشگران است.
آب و هوا
مریوان با میانگین بارندگی سالانه ۵۰۰ تا ۹۰۰ میلی‌متر، یکی از پرباران‌ترین مناطق ایران است. آب و هوای این شهر سرد و کوهستانی با تمایلات مدیترانه‌ای است. زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل، از ویژگی‌های این منطقه است. وجود رودخانه‌های دائمی و دریاچه زریبار، منابع آبی غنی را برای این شهرستان فراهم کرده است.
سدها
مریوان دارای دو سد مهم است. سد گاران با هدف مهار سیلاب‌ها و تأمین آب کشاورزی و شرب ساخته شده و نقش مهمی در نجات دریاچه زریبار از خشکی دارد. سد دریاچه زریبار نیز در ضلع جنوبی دریاچه احداث شده است. هرچند این سد مزایایی برای کشاورزی داشته، اما نگرانی‌هایی درباره تأثیرات زیست‌محیطی آن بر اکوسیستم دریاچه وجود دارد.
زیستگاه‌ها
دریاچه زریبار و قلعه برد از مهم‌ترین زیستگاه‌های مریوان هستند. دریاچه زریبار با تنوع زیستی بالا، میزبان پرندگان بومی و مهاجر، پستاندارانی چون سگ آبی و روباه و انواع ماهی‌ها است. زیستگاه قلعه برد نیز با صخره‌های بزرگ و پوشش گیاهی متنوع، پناهگاهی برای خرس قهوه‌ای و دیگر حیوانات وحشی است.
شکارگاه‌ها و حیات وحش
مریوان با داشتن فضاهای کوهستانی و پوشش گیاهی مناسب، زیستگاه گونه‌های ارزشمندی چون پلنگ، خرس قهوه‌ای، سیاه گوش، کل و بز است. همچنین تنوع پرندگان از جمله عقاب طلایی، شاهین و فلامینگو در این منطقه چشمگیر است. متأسفانه شکار غیرمجاز و تخریب زیستگاه‌ها، تهدیدی جدی برای این تنوع زیستی است.
پوشش گیاهی و مراتع
حدود ۷۰ درصد از وسعت مریوان را کوه‌ها و تپه‌ها تشکیل داده‌اند. جنگل‌های بلوط با قدمتی ۱۵ هزار ساله، بخش عظیمی از این منطقه را پوشانده‌اند. این جنگل‌ها با گونه‌های متنوعی چون بلوط ایرانی، بنه، گلابی وحشی و زالزالک، چشم‌اندازی بی‌نظیر خلق کرده‌اند. مراتع غنی نیز با گیاهانی چون گون، جاشیر و انواع گندمیان، ظرفیت بالایی برای دامداری فراهم کرده‌اند.
مسائل زیست‌محیطی
خوشبختانه مریوان از نظر آلودگی هوا در شرایط مناسبی قرار دارد. اما پدیده گرد و غبار در سال‌های اخیر، گاهی هوای این شهر را تحت تأثیر قرار داده است. آلودگی صوتی ناشی از تردد کامیون‌های ترانزیتی نیز از دیگر چالش‌هاست. مهم‌ترین نگرانی زیست‌محیطی، سلامت دریاچه زریبار است که با احداث سد و ورود فاضلاب‌ها تهدید می‌شود. خوشبختانه با افتتاح تصفیه خانه در سال ۱۳۹۲، گام مهمی برای حفاظت از این دریاچه برداشته شده است.
جامعه
زبان
مردم مریوان به زبان کردی میانی (سورانی) و گروهی نیز به زبان هورامی سخن می‌گویند. این تنوع زبانی، نشان‌دهنده غنای فرهنگی منطقه است.
جامه و لباس
لباس کردی مریوان، یکی از زیباترین و پوشیده‌ترین پوشش‌های محلی ایران است. این لباس که در جشنواره‌های بین‌المللی نیز مقام‌هایی کسب کرده، برای مردان شامل چوخه، رانک، شال و دستار و برای زنان شامل پیراهن‌های بلند و رنگین، کُلُنجه (نیم‌تنه)، شال و کلاه‌های تزیین شده با پولک است. لباس زنان مریوانی بر خلاف برخی مناطق دیگر، فاقد شال است و از این نظر منحصر به فرد است.
آداب و رسوم
مردم مریوان با آداب و رسوم غنی خود، جشن‌های مذهبی و ملی را با شکوه خاصی برگزار می‌کنند. مراسم عروسی با رقص کردی (هه‌ڵپه‌ڕکێ)، جشن آغاز سال (جه‌ژنی سه‌رسال)، چهارشنبه‌سوری و بوکه‌بارانی (عروس باران) از جمله این آیین‌ها هستند. رقص کردی با حرکات موزون و نمادین خود، آیینه‌ای از تاریخ و فرهنگ این مردم است.
جاذبه‌های دیدنی و گردشگری
مریوان با جاذبه‌های طبیعی و تاریخی بی‌نظیر، یکی از مقاصد اصلی گردشگری در غرب ایران است.
جاذبه‌های طبیعی - تفریحی
دریاچه زریبار: بزرگ‌ترین چشمه آب شیرین جهان و مهم‌ترین جاذبه مریوان. این دریاچه با آب زلال، جزیره‌های متحرک نی‌ای و چشم‌انداز کوهستانی، بهشتی برای قایق‌رانی، ماهی‌گیری و تماشای پرندگان است.
دشت بیلو: دشتی سرسبز با چشمه‌های آب و جنگل‌های اطراف، مکانی ایده‌آل برای تفرج و پیک‌نیک.
منطقه تفریحی قمچیان: در حاشیه جاده مریوان-سقز، با طبیعتی بکر و گیاهان خوراکی در فصل بهار.
ناوطاق گاران: دشتی در ۴۰ کیلومتری شهر، با چشمه‌ها و گیاهان خوراکی متنوع.
ملاقوبی: زیارتگاهی در ۳ کیلومتری مریوان با درختان کهن و چشمه‌های آب.
آبشارها و کوه‌های حومه: مناظری بکر و طبیعی برای طبیعت‌گردان و کوهنوردان.
جاذبه‌های فرهنگی - تاریخی
قلعه مریوان (قلعه هلوخان): قلعه‌ای تاریخی بر فراز کوه امام با قدمتی از دوره صفوی. این قلعه با سه قله (قلعه امام، شاه‌نشین و زندان) و معماری ساروجی، روایتگر تاریخ پرفراز و نشیب منطقه است.
مسجد سرخ (مزگه‌وته سوره): مسجدی تاریخی با آجرهای قرمز رنگ در کنار قلعه مریوان.
صنایع دستی
مریوان یکی از غنی‌ترین مراکز صنایع دستی ایران است. لباس کردی، کلاش (نوعی کفش سنتی)، فرش دست‌باف، سبدهای چوبی و ابزارآلات چوبی از جمله محصولات محبوب این منطقه هستند.
روستاهای شهرستان مریوان
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان مریوان ۱۱۷ آبادی در ۶ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۱۰۰ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۳۹٬۳۴۹ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان مریوان ببینید.
دهستان‌های شهرستان مریوان
- دهستان سرکل — بخش مرکزی، ۲۳ آبادی، ۱۴٬۴۱۸ نفر جمعیت
- دهستان خاوومیرآباد — بخش خاوومیرآباد، ۲۰ آبادی، ۷٬۲۶۳ نفر جمعیت
- دهستان زریوار — بخش مرکزی، ۱۳ آبادی، ۶٬۸۶۱ نفر جمعیت
- دهستان کوماسی — بخش مرکزی، ۱۷ آبادی، ۳٬۹۹۲ نفر جمعیت
- دهستان سرشیو — بخش سرشیو، ۲۰ آبادی، ۳٬۶۷۹ نفر جمعیت
- دهستان گلچیدر — بخش سرشیو، ۲۴ آبادی، ۳٬۱۳۶ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان مریوان
- روستای کانی دینار — دهستان سرکل، ۵٬۱۴۴ نفر
- روستای نی — دهستان زریوار، ۲٬۴۳۷ نفر
- روستای وله ژیر — دهستان زریوار، ۱٬۶۵۱ نفر
- روستای سردوش — دهستان خاوومیرآباد، ۱٬۳۸۷ نفر
- روستای ساوجی — دهستان خاوومیرآباد، ۱٬۲۹۵ نفر
- روستای نژمار — دهستان سرکل، ۱٬۰۶۷ نفر
- روستای ویسه — دهستان زریوار، ۸۲۵ نفر
- روستای گلیه — دهستان کوماسی، ۸۱۴ نفر
- روستای دری — دهستان سرکل، ۷۷۰ نفر
- روستای سیف علیا — دهستان خاوومیرآباد، ۷۶۸ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی مریوان
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۸ شعبه از ۱۳ بانک در شهرستان مریوان فعال است که ۵ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های مریوان بانک ملی ایران با ۶ شعبه، بانک سپه با ۴ شعبه و بانک ملت با ۳ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در مریوان
- شعب بانک ملی ایران در مریوان — ۶ شعبه، ۵ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک سپه در مریوان — ۴ شعبه
- شعب بانک ملت در مریوان — ۳ شعبه
- شعب بانک تجارت در مریوان — ۳ شعبه
- شعب بانک کشاورزی در مریوان — ۲ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در مریوان — ۲ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در مریوان — ۲ شعبه
- شعب بانک مسکن در مریوان — ۱ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در مریوان — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در مریوان — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در مریوان — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه رسالت در مریوان — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در مریوان — ۱ شعبه
بیمارستان‌های مریوان
در ایران‌گاه ۲ بیمارستان از شهرستان مریوان ثبت شده است که مجموعاً ۲۵۴ تخت فعال دارند.
- بیمارستان بوعلی مریوان — عمومی، ۱۵۲ تخت فعال
- بیمارستان فجر مریوان — عمومی، ۱۰۲ تخت فعال
جاذبه‌های طبیعی مریوان
یکی از جاذبه‌های طبیعی شناخته‌شده‌ی ایران در این شهرستان یا نزدیکی آن قرار دارد:
راهنمای کامل جاذبه‌های طبیعی ایران را در صفحه‌ی جغرافیای ایران ببینید.
نظرهای مخاطبان دربارهٔ مریوان
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر