ریشه‌شناسی نام
درباره وجه تسمیه «بیجار» نظرات گوناگونی وجود دارد. برخی آن را برگرفته از واژه «بیجار» به معنای زمینی که نیاز به جارو (نوعی ابزار کشاورزی) ندارد و برخی دیگر آن را به «بی‌کار» (بی‌آزار) نسبت می‌دهند. با این حال، آنچه مسلم است، قدمت و اصالت این نام در تاریخ منطقه است.
جغرافیای تاریخی
شهر بیجار در یک چاله ساختمانی از سازندهای الیگومیوسن قرار گرفته و توسط گنبدهای طاقدیسی آهکی احاطه شده است. راه‌های ارتباطی شهر از طریق سه دره در سه طرف شهر امکان‌پذیر است. شواهد باستان‌شناسی، به ویژه تپه باستانی «قلعه بالا» یا «قلعه بانو» در مرکز شهر، قدمت این منطقه را به هزاره چهارم پیش از میلاد می‌رساند. بررسی‌های سطحی این تپه، سفال‌هایی از دوره مس و سنگ، عصر مفرغ، و دوران تاریخی (پارت و ساسانی) تا دوران اسلامی را آشکار کرده است که نشان‌دهنده استقرار مستمر انسان در این منطقه از اعماق تاریخ است. در تابستان ۱۳۹۸، گروهی از باستان‌شناسان کاوش‌های جدیدی را بر روی این تپه آغاز کردند.
تاریخ
بیجار شهری بسیار قدیمی و تاریخی است. برخی از مورخان قدمت آن را به هزاره سوم پیش از میلاد نسبت می‌دهند. این شهر در طول تاریخ، فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته و شاهد رویدادهای مهمی از دوران مادها تا به امروز بوده است.
دوران مادها
در زمان مادها، ایران به دو بخش ماد کوچک (آتروپاتن) و ماد بزرگ تقسیم شده بود. منطقه گروس به عنوان مرز بین این دو بخش، از اهمیت سوق‌الجیشی بالایی برخوردار بود. به دلیل نزدیکی به دو پایتخت ماد (تخت سلیمان و همدان)، این منطقه همواره مورد توجه شاهان ماد بوده است. برخی مورخان مانند ایگور دیاکونوف، گروس را جزو ماد کوچک و حسن پیرنیا آن را جزو ماد بزرگ می‌دانند.
دوران هخامنشیان
در دوران هخامنشیان، بیجار گروس جزو ساتراپ دهم بود. بر اساس نوشته‌های تاریخی، اسب‌های ممتاز و قالی‌های نفیس همدان و گروس در این دوره شهرت فراوانی داشته‌اند. اگرچه با دور شدن پایتخت‌ها از این منطقه، از اهمیت آن نسبت به دوران ماد کاسته شد، اما همچنان به عنوان یکی از مراکز مهم اقتصادی و کشاورزی غرب ایران باقی ماند.
از مغول‌ها تا صفویه
با حمله مغول‌ها، بیجار نیز از هجوم آنان در امان نماند. چنگیزخان مغول در ۱۰ کیلومتری بیجار اقامت گزید و قلعه‌ای که بعدها به «چنگیز قلعه» معروف شد، محل سکونت او بود. در دوران سلجوقیان، آثار ارزشمندی مانند امامزاده عقیل و برج آجری اشقون بابا در این منطقه به جا مانده است. سفال‌های خاص منطقه گروس در این دوره، از شهرت ویژه‌ای برخوردار بوده است.
دوره صفویه
در دوران صفویه، گروس از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و نام اداری آن به «زرین‌کمر» تغییر یافت. در این دوره، طایفه گروس در کنار طوایف بزرگی چون چگنی، اردلان و بختیاری قرار داشت. یکی از وقایع مهم این دوره، طغیان دولتیار خان سیاه‌منصور بود که به یورش سپاهیان قزلباش و ویرانی گسترده در گروس انجامید. آثار ارزشمندی از این دوره مانند چهارباغ گروس، بازار بیجار و پل صلوات‌آباد به جا مانده است.
دوره افشاریه و زندیه
در دوره افشاریه، نادرشاه بخشی از طایفه خواجه‌وند را از گروس به شمال ایران کوچ داد. در دوره زندیه، کریم‌خان زند به بهانه ارتباط حاکم گروس با والی کردستان، به این منطقه حمله کرد. با این حال، محمدامین خان، حاکم گروس، از سرداران بزرگ این دوره بود و کریم‌خان بعدها برای آبادانی گروس کمک‌هایی در نظر گرفت.
دوره قاجار
در دوره قاجار، گروس ابتدا جزو ایالت آذربایجان بود. حاج میرزا آقاسی در زمان محمدشاه، حکومت گروس را مستقل کرد. در این دوره، گروس به عنوان شاهراه ارتباطی شمال غرب با غرب و مرکز ایران، مرکز مهم تولید غله و قالی‌بافی بود. در جریان شورش سالارالدوله، صدمات فراوانی به گروس وارد آمد و بسیاری از روستاها خالی از سکنه شدند.
جنبش مشروطه و جنگ جهانی اول
مردم و فوج گروس در جنبش مشروطه نقش مؤثری ایفا کردند. در جنگ جهانی اول، بیجار بارها بین نیروهای روس و عثمانی دست به دست شد و خسارات سنگینی دید. بازار بیجار توسط روس‌ها به آتش کشیده شد و قحطی پس از جنگ، جمعیت شهر را از ۲۰۰۰۰ نفر به حدود ۷۰۰۰ نفر کاهش داد.
جغرافیای طبیعی و انسانی
بیجار منطقه‌ای کوهستانی است و یک سوم اراضی آن را کوهستان تشکیل می‌دهد. این شهر در طول جغرافیایی ۴۷ درجه و ۳۶ دقیقه شرقی و عرض ۳۵ درجه و ۵۲ دقیقه شمالی واقع شده است. ارتفاع بیجار از سطح دریا ۱۹۴۰ متر است که آن را ۷۷۰ متر از تهران و ۴۲۵ متر از سنندج بلندتر می‌کند.
کوه‌های بیجار
کوه‌های بیجار به سه دسته شمالی، جنوبی و مرکزی تقسیم می‌شوند. بلندترین قله‌های این منطقه عبارتند از: امامزاده ایوب انصار، زرنیخ، شاه‌نشین، زیره (با ارتفاع ۲۶۴۲ متر)، نقاره کوت، پنجه‌علی و چنگ الماس.
منطقه حفاظت‌شده بیجار
منطقه حفاظت‌شده بیجار با مساحت ۳۱٬۶۱۲ هکتار، مهم‌ترین زیستگاه طبیعی استان کردستان است. این منطقه به دلیل برخورداری از چشمه‌های دائمی و فصلی، حیات وحش غنی دارد. از جمله جانوران این منطقه می‌توان به قوچ و میش ارمنی، آهو، خرس قهوه‌ای، گراز، گربه وحشی، و انواع پرندگان مانند حواصیل خاکستری و کبک اشاره کرد.
آب و هوا
بیجار دارای آب و هوایی نیمه خشک و سرد است. اختلاف دمای سردترین و گرم‌ترین روز سال به ۷۹ درجه سانتی‌گراد می‌رسد. حداقل دما در بهمن ماه به ۳۸ درجه زیر صفر و حداکثر در تیر و مرداد به ۳۸/۴ درجه بالای صفر می‌رسد. متوسط بارش سالانه منطقه حدود ۴۴۰ میلی‌متر است.
مردم‌شناسی
جمعیت
جمعیت شهر بیجار در سال ۱۳۹۰ حدود ۵۲۲۸۳ نفر بوده است. متأسفانه به دلیل بیکاری و کمبود امکانات، آمار مهاجرت از این شهر بالاست.
زبان و مذهب
مردم بیجار به زبان‌های کردی (با لهجه‌های گروسی و اردلانی) و ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند. آن‌ها مسلمان و پیرو مذاهب شیعه و سنی شافعی هستند و اقلیتی نیز از یارسان هستند.
یهودیان بیجار
جامعه یهودیان (کلیمیان) بیجار که به زبان کردی «موسایی» نامیده می‌شدند، نقش مهمی در رونق فرش‌بافی، رنگرزی و تجارت این منطقه داشتند. آن‌ها در زمان صفویه به بعد در بیجار ساکن شدند و در اوج خود، جمعیتی بالغ بر ۳۰۰ خانوار داشتند. با مهاجرت به اسرائیل، جمعیت آن‌ها به شدت کاهش یافت.
صنایع دستی
قالی بیجار
بیجار یکی از قطب‌های مهم فرش‌بافی ایران است. قالی بیجار به دلیل ساختار بسیار متراکم و محکم خود شهرت دارد؛ به گونه‌ای که نمی‌توان آن را تا کرد و در مراحل اولیه تجارت، به آن «لول» می‌گفتند. این استحکام با استفاده از یک پود بسیار ضخیم در کنار پودهای نازک و کوبیدن گره‌ها با شانه آهنی به دست می‌آید. رنگ‌های شاد و تند مانند قرمز، صورتی، سرمه‌ای و سبز در کنار نقش‌های متنوعی مانند شکارگاه، گل فرنگ، شاه عباسی و ماهی درهم، زیبایی این فرش‌ها را دوچندان کرده است.
آثار باستانی و تاریخی
قلعه قمچقای
این دژ تاریخی در ۶۰ کیلومتری شمال بیجار قرار دارد. دیواره‌های این قلعه به ارتفاع ۲۰۰ متر می‌رسد و تنها راه دسترسی به آن، گذرگاهی باریک است. این قلعه دارای کتیبه‌ای با خط هیروگلیف است که آن را به یکی از قدیمی‌ترین کتیبه‌های نیمه تصویری ایران تبدیل کرده است. از این قلعه در دوران پارت و ساسانی نیز استفاده می‌شده است.
مجموعه بازار بیجار
بازار تاریخی بیجار مربوط به دوره صفویه است و در مرکز شهر واقع شده است. این بازار شامل یک راسته طولانی شمالی-جنوبی، تیمچه حاج شهباز و سرای امیر تومان است. موقعیت جغرافیایی بیجار بر سر راه کردستان و آذربایجان، باعث رونق این بازار در گذشته بوده است.
چهارباغ گروس
این باغ زیبا در جنوب شهر بیجار و منسوب به دوره صفویان است. این باغ دارای کوشکی دو طبقه، آب‌نماها و مجسمه‌های مرمرین بوده است. متأسفانه ساختمان‌ها و بناهای این باغ از بین رفته است.
جاذبه‌های گردشگری
پیست اسکی نسار
پیست اسکی نسار در داخل شهر بیجار قرار گرفته است و یکی از پنج تفرجگاه مهم استان کردستان است. این پیست با وسعت ۱۱۲ هکتار، به دلیل مشرف بودن به شهر و دسترسی آسان، استثنایی‌ترین پیست اسکی کشور محسوب می‌شود. طول پیست ۹۰۰ متر و عرض آن ۱۲۰ متر است.
روستاهای شهرستان بیجار
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان بیجار ۱۳۸ آبادی در ۱۱ دهستان و ۳ بخش ثبت شده است که ۱۱۵ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۲۱٬۹۶۱ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان بیجار ببینید.
دهستان‌های شهرستان بیجار
- دهستان حومه — بخش مرکزی، ۲۸ آبادی، ۳٬۲۹۹ نفر جمعیت
- دهستان پیرتاج — بخش چنگ الماس، ۶ آبادی، ۳٬۱۸۲ نفر جمعیت
- دهستان خسروآباد — بخش چنگ الماس، ۹ آبادی، ۲٬۶۸۲ نفر جمعیت
- دهستان کرانی — بخش کرانی، ۱۷ آبادی، ۲٬۴۹۱ نفر جمعیت
- دهستان طغامین — بخش کرانی، ۹ آبادی، ۲٬۳۰۱ نفر جمعیت
- دهستان بابارشانی — بخش چنگ الماس، ۱۵ آبادی، ۱٬۸۹۷ نفر جمعیت
- دهستان خورخوره — بخش مرکزی، ۱۴ آبادی، ۱٬۴۰۲ نفر جمعیت
- دهستان سیاه منصور — بخش مرکزی، ۱۰ آبادی، ۱٬۴۰۱ نفر جمعیت
- دهستان نجف آباد — بخش مرکزی، ۱۲ آبادی، ۱٬۳۷۵ نفر جمعیت
- دهستان سیلتان — بخش مرکزی، ۱۳ آبادی، ۱٬۳۷۳ نفر جمعیت
- دهستان گرگین — بخش کرانی، ۵ آبادی، ۵۵۸ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان بیجار
- روستای پیرتاج — دهستان پیرتاج، ۱٬۴۹۸ نفر
- روستای چشمه منتش — دهستان خسروآباد، ۱٬۰۱۲ نفر
- روستای خاندان قلی — دهستان حومه، ۱٬۰۰۳ نفر
- روستای آغبلاغ طغامین — دهستان طغامین، ۵۸۴ نفر
- روستای جبرییل — دهستان بابارشانی، ۵۶۷ نفر
- روستای کاکاعباس — دهستان پیرتاج، ۵۵۹ نفر
- روستای حسن تیمورعلیا — دهستان پیرتاج، ۵۵۰ نفر
- روستای قشلاق نوروز — دهستان حومه، ۵۱۷ نفر
- روستای خوش مقام — دهستان سیاه منصور، ۴۹۰ نفر
- روستای چغورقشلاق — دهستان سیلتان، ۴۸۹ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی بیجار
بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۲۱ شعبه از ۱۱ بانک در شهرستان بیجار فعال است که ۳ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های بیجار بانک کشاورزی با ۵ شعبه، بانک سپه با ۴ شعبه و بانک ملی ایران با ۳ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در بیجار
- شعب بانک کشاورزی در بیجار — ۵ شعبه
- شعب بانک سپه در بیجار — ۴ شعبه
- شعب بانک ملی ایران در بیجار — ۳ شعبه، ۳ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک تجارت در بیجار — ۲ شعبه
- شعب بانک مسکن در بیجار — ۱ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در بیجار — ۱ شعبه
- شعب بانک ملت در بیجار — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در بیجار — ۱ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در بیجار — ۱ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در بیجار — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در بیجار — ۱ شعبه
بیمارستان‌های بیجار
در ایران‌گاه یک بیمارستان از شهرستان بیجار ثبت شده است که ۱۲۵ تخت فعال دارد.
- بیمارستان امام حسین (ع) بیجار — عمومی، ۱۲۵ تخت فعال
نظرهای مخاطبان دربارهٔ بیجار
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر