خنج؛ شهر قنات‌ها و قلعه‌های کویری، نگین گرمسیر فارس

نام

درباره ریشه نام «خنج» روایت‌های مختلفی وجود دارد:

۱. خنج به معنای «خنجر» یا «جایگاه خنجرزنان»: برخی معتقدند در گذشته، این منطقه محل ساخت خنجر (نوعی سلاح سرد) یا جنگجویانی بوده که خنجر به همراه داشته‌اند.

۲. تحریف شده «خونج» یا «خونگ» (به معنای گودی یا جایگاه آب): در زبان محلی، «خونگ» به گودی طبیعی که آب در آن جمع می‌شود، گفته می‌شود. وجود قنات‌های متعدد و آب‌انبارها مؤید این معناست.

۳. برگرفته از نام قوم «خنجی» (از اقوام کهن فارس).

۴. منسوب به «خنج» (نوعی درخت یا گیاه محلی).

در گویش محلی (خنجی، اچمی)، آن را «خُنج» (با ضمه خ) تلفظ می‌کنند.

شیوه نگارش

در متون تاریخی دوره صفوی و قاجار (مانند فارس‌نامه ناصری، تاریخ گزیده)، از این منطقه با نام «خنج» یاد شده است. در دوره پهلوی، خنج به عنوان یکی از بخش‌های شهرستان لارستان شناخته می‌شد. در سال ۱۳۸۳، بخش خنج از شهرستان لارستان جدا و به شهرستان خنج (به مرکزیت شهر خنج) ارتقا یافت. امروزه در متون رسمی، املای «خنج» (Khonj) رایج است.

پیشینه

خنج کهن؛ از قنات قصبه تا قلعه‌های اسماعیلیان

پیشینه سکونت در منطقه خنج به دوران پیش از اسلام (دوره ساسانی) بازمی‌گردد. وجود قنات قصبه (قنات خنج) با قدمت بیش از ۲۰۰۰ سال (یکی از قدیمی‌ترین و طولانی‌ترین قنات‌های ایران – ثبت ملی؟) نشان از تمدن کهن کشاورزی در دل کویر دارد. در دوره سلجوقیان و پس از آن، منطقه خنج تحت تأثیر اسماعیلیان (باطنیه) قرار گرفت. قلعه خنج (قلعه اسماعیلیان) بر فراز تپه‌ای مشرف به شهر، از قلاع مهم اسماعیلیان در جنوب فارس بوده که هلاکوخان مغول آن را محاصره و ویران کرد. در دوره صفوی، با امنیت نسبی، خنج رونق گرفت و کاروانسراها، آب‌انبارها و بازارهایی در آن ساخته شد. در دوره قاجار، خنج به عنوان یکی از مناطق مهم تولید خرما، مرکبات و غلات در گرمسیر فارس شناخته می‌شد.

دوران پهلوی و پس از انقلاب

در دوره پهلوی، خنج به تدریج مدرنیزه شد. جاده آسفالته خنج-لار-بندرعباس احداث گردید. با این حال، به دلیل دوری از مرکز استان و کمبود آب، توسعه صنعتی چندانی صورت نگرفت. پس از انقلاب ۱۳۵۷، خنج رشد جمعیتی نسبتاً قابل توجهی یافت (مهاجرت معکوس به دلیل امنیت و سادگی زندگی). در سال ۱۳۸۳، خنج به شهرستان ارتقا یافت (شامل بخش‌های مرکزی و محمله). امروزه خنج با اقتصاد کشاورزی (خرما، مرکبات، گندم، جو)، صنایع دستی (گلیم، حصیر) و خدمات دولتی، به عنوان یکی از شهرستان‌های مهم جنوب استان فارس (در مسیر ترانزیتی لار به بندرعباس) شناخته می‌شود.

جغرافیا

شهرستان خنج در جنوب استان فارس، در منطقه گرمسیر (تنگستان) و در مسیر ارتباطی لارستان به بندرعباس و استان هرمزگان واقع شده است:

• مرکز شهرستان: شهر خنج
• فاصله تا لار (مرکز لارستان): ۸۵ کیلومتر (۱ ساعت و ۱۵ دقیقه)
• فاصله تا بندرعباس: ۲۵۰ کیلومتر (۳ ساعت)
• فاصله تا شیراز (مرکز استان): ۴۲۰ کیلومتر (۵ ساعت)
• فاصله تا تهران: ۱,۰۲۰ کیلومتر (۱۱ ساعت)
• ارتفاع از سطح دریا: ۶۷۰ متر (منطقه گرمسیر و پست)
• موقعیت جغرافیایی: دشت خنج (بین کوه‌های زاگرس جنوبی و گرمسیر فارس)، حاشیه رودخانه فصلی مهرگان

مساحت شهرستان خنج حدود ۳,۹۰۰ کیلومتر مربع است. شهر خنج حدود ۴ کیلومتر مربع مساحت دارد.

بخش‌ها و شهرهای تابعه

شهرستان خنج دارای ۲ بخش و ۲ شهر است:

• بخش مرکزی: شهر خنج، دهستان خنج، دهستان تنج (تنگ نهنگ)
• بخش محمله: شهر محمله (محلمه)، دهستان محمله

آب و هوا

خنج دارای اقلیم گرم و خشک بیابانی-گرمسیری (با تابستان‌های بسیار گرم و زمستان‌های معتدل) است:

• تابستان: طولانی، گرم و سوزان (بیشینه دما تا ۴۸-۵۰ درجه)، خشک و بدون رطوبت (برخلاف بنادر جنوبی، رطوبت کم است)
• زمستان: کوتاه و معتدل (کمینه دما ۵-۱۰ درجه، گاهی تا ۲ درجه)، بهترین و دلپذیرترین فصل (دی و بهمن عالی است)
• بهار و پاییز: کوتاه، گرم و خشک

بارندگی بسیار کم (حدود ۱۵۰-۲۰۰ میلی‌متر در سال) و عمدتاً در زمستان (آذر تا بهمن) رخ می‌دهد. گاهی باران‌های سیل‌آسا (در زمستان) مسیل‌ها را طغیانی می‌کند. رطوبت نسبی هوا در تابستان پایین است (به دلیل دوری از دریا، برخلاف بندرعباس شرجی نیست).

خطرات طبیعی

• گرمازدگی و تابش شدید آفتاب (خطر جدی برای گردشگران در تابستان)
• سیل سهمگین (مسیل‌ها): باران‌های شدید زمستانی، مسیل‌های فصلی را طغیانی می‌کند (سیل ۱۳۹۸ خسارت زیادی زد)
• گرد و غبار (منشأ دشت‌های خشک و صحراهای عربستان – در تابستان)
• زلزله: خنج در کمربند لرزه‌خیز زاگرس جنوبی قرار دارد (گسل‌های فعال)
• خشکسالی و کمبود آب (مهم‌ترین چالش شهرستان – کاهش دبی قنات‌ها و چاه‌ها)
• فرونشست زمین (محدود)

نمای شهر

خنج شهری با بافت نسبتاً فشرده و کویری-گرمسیری است. بافت قدیمی (محله‌های «قلعه»، «بازار»، «سرآسیاب»، «پایاب»، «ده بالا»، «ده پایین») با خانه‌های خشتی-گلی، کوچه‌های باریک و سایه‌دار، دیوارهای بلند، بادگیرهای کوتاه (بادگیر قنواتی)، حیاط‌های مرکزی و حوض. بافت جدید (مناطق «شهرک ولیعصر»، «مهرگان»، «شهید رجایی»، «بلوار امام خمینی»، «بلوار ساحلی (حاشیه مسیل)») با خیابان‌های عریض‌تر، آسفالت بهتر و ساختمان‌های نوساز (اغلب ۱-۲ طبقه، بعضاً ۳ طبقه، با نمای آجری و سیمانی و کاشی‌های سفید برای بازتاب گرما).

خیابان‌ها و میدان‌های اصلی

• میدان امام خمینی (مرکزی، قطب تجاری)
• خیابان امام خمینی (راسته بازار)
• بلوار شهدا (عریض‌ترین بلوار)
• خیابان ولیعصر
• خیابان طالقانی
• خیابان انقلاب
• میدان آزادی (ورودی از سمت لار)

معماری

معماری سنتی خنج تحت تأثیر اقلیم گرم و خشک (گرمسیری-کویری)، فرهنگ ایرانی-اسلامی و بومی (اچمی-لاری) شکل گرفته است:

ویژگی‌های معماری سنتی (گرمسیری)

• خانه‌های حیاط مرکزی با حوض و باغچه (اغلب با درخت نخل یا کنار)
• دیوارهای بلند خشتی (۴-۵ متر) با عایق حرارتی (کاهگل) – برای ایجاد سایه و جلوگیری از نفوذ گرما
• سقف مسطح با تیر چوبی (چوب نخل یا چوب کهور) و پوشش کاهگل و گل
• پنجره‌های کوچک چوبی (برای جلوگیری از تابش مستقیم نور)
• بادگیرهای قنواتی (برج‌های بادگیر کوتاه برای تهویه زیرزمین)
• آب‌انبارهای سرپوشیده با گنبد آجری و بادگیر (هشت ضلعی یا چهارضلعی)
• شوادون (Shavadun – اتاق زیرزمینی خنک در عمق ۵-۱۰ متری زمین) – ویژه معماری گرمسیری جنوب فارس و هرمزگان (شبیه «سرداب» در کویر مرکزی).

نمونه‌های شاخص معماری سنتی

• قلعه خنج (قلعه اسماعیلیان، بر فراز تپه، بقایای دیوارهای خشتی و سنگی، برج‌های دیده‌بانی)
• قلعه کهزاد (قلعه تاریخی در روستای کهزاد، ۱۰ کیلومتری خنج)
• قنات قصبه (قنات تاریخی با قدمت بیش از ۲۰۰۰ سال – طول حدود ۱۵ کیلومتر، مادرچاه‌های متعدد)
• آب‌انبارهای تاریخی (چندین آب‌انبار با گنبد آجری در محله‌های قدیمی – آب‌انبار حاج حسین، آب‌انبار حاج ابراهیم)
• حمام تاریخی خنج (دوره قاجار و صفوی، با گنبدها و طاق‌های آجری – در حال مرمت)
• بازار قدیم خنج (راسته بازار سرپوشیده، سقف گنبدی و طاق ضربی آجری)
• مسجد جامع خنج (مسجد جامع قدیم، دوره قاجار و صفوی، با شبستانی ستون‌دار و مناره آجری)
• کاروانسرای خنج (کاروانسرای شاه عباسی؟ دوره صفوی – در مسیر جاده ابریشم جنوبی، در حال مرمت)

معماری معاصر

ساختمان‌های جدید با اسکلت بتنی، نمای آجری یا کاشی سفید (بازتاب گرما)، سقف تخت با عایق حرارتی و رطوبتی (و گاهی سقف شیروانی)، پنجره‌های دوجداره آلومینیومی (ضد گرد و غبار و حرارت). ارتفاع حداکثر ۳ طبقه (به دلیل گرما و بادهای شدید).

جمعیت‌شناسی

بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر خنج ۲۲,۲۳۵ نفر و جمعیت کل شهرستان خنج ۴۱,۶۲۵ نفر بوده است. برآورد سال ۱۴۰۳ جمعیت شهر خنج را حدود ۲۵,۰۰۰-۲۷,۰۰۰ نفر می‌داند. نرخ رشد جمعیت حدود ۱.۳ درصد در سال (متوسط).

گروه‌های قومی

خنج شهری با اکثریت فارس (اچمی-لاری) و اقلیت‌های لر و عرب است:

• فارس‌ها (اچمی‌ها، لاری‌ها، خنجی‌ها): حدود ۸۵-۹۰ درصد، مسلمان شیعه (و اقلیت سنی؟ اچمی‌ها عمدتاً شیعه هستند)، به زبان اچُمی (اچمی، لاری – از شاخه زبان‌های جنوب غربی ایران، نزدیک به فارسی میانه و لری جنوبی) سخن می‌گویند. زبان اچمی دارای گویش‌های مختلف است (خنجی، لاری، گراشی، اوزی، جهرمی). در خنج، «خنجی» (لهجه خاص) رایج است.
• لرها (لرستان، کهگیلویه و بویراحمد – مهاجران محدود): حدود ۵-۸ درصد، شیعه، به لری.
• عرب‌ها (مهاجران از استان هرمزگان و عربستان): حدود ۳-۵ درصد، مسلمان سنی و شیعه، به عربی خلیجی.
• فارس‌های شیرازی و مهاجران افغانستانی (بسیار کم).

گویش

زبان رسمی و رایج در ادارات فارسی است. اما در سطح شهر، زبان اچُمی (خنجی) زبان مادری اکثریت است. برخی ویژگی‌های خنجی:

• حفظ تلفظ کهن (مثل «گِفت» (گفت)، «چِش» (چه)، «کو» (کجا))
• واژگان خاص: «اِش» (او)، «هِ» (هست)، «توه» (تو)، «مُو» (من)
• تأثیر از زبان لری و فارسی میانه.

جالب است بدانید: زبان اچمی یکی از اصیل‌ترین گویش‌های فارسی است که بسیاری از واژگان فارسی میانه (پهلوی) را حفظ کرده است.

دین

ترکیب مذهبی خنج:

• شیعه دوازده‌امامی: حدود ۷۵-۸۰ درصد (اکثریت مردم خنج، اچمی‌ها و لرها)
• اهل سنت (شافعی و حنبلی): حدود ۱۵-۲۰ درصد (عرب‌ها و برخی اچمی‌های سنی مذهب – اقلیت قابل توجه)

این تنوع مذهبی با همزیستی مسالمت‌آمیز همراه است. مساجد شیعه و سنی در کنار یکدیگر قرار دارند.

اقتصاد

اقتصاد خنج بر پایه کشاورزی (خرما، مرکبات، گندم، جو، سبزیجات)، باغداری (نخلستان)، دامداری، صنایع دستی (گلیم، حصیر) و خدمات دولتی استوار است.

کشاورزی (بخش عمده)

• خرما: مهم‌ترین محصول کشاورزی خنج. نخلستان‌های وسیع در دشت خنج و روستاهای اطراف (تنگ نهنگ، محمله، کهزاد). انواع خرما: «زاهدی» (بیشترین سطح)، «مضافتی» (مرغوب و شیرین)، «خنیزی» (خنیزی)، «کبکاب»، «برحی» (کمتر)، «پیارم» (کمتر). خرمای خنج (زاهدی) به عنوان خرما برای صادرات (به کشورهای حاشیه خلیج فارس و اروپا) و مصرف داخلی معروف است.
• مرکبات: لیمو شیرین، لیمو ترش، پرتقال، نارنگی (باغات دشت و حاشیه مسیل‌ها) – با کیفیت خوب.
• گندم و جو (دشت خنج، دیم و آبی محدود).
• سبزیجات و صیفی‌جات (کشت زیر پلاستیک و در گلخانه‌های کوچک – زمستان و بهار).
• انجیر و انار (محدود).

دامداری و لبنیات

• پرورش گوسفند (نژاد لاری و خنجی – مقاوم به گرما)، بز و شتر (در مناطق کویری و نخلستان‌ها).
• تولید لبنیات سنتی (پنیر محلی (پنیر خنجی – شور)، کره، ماست، دوغ، قره قوروت).

صنایع و خدمات

• صنایع تبدیلی کشاورزی: کارگاه‌های بسته‌بندی خرما (زاهدی و مضافتی)، تولید خرمای عمل‌آوری شده (با کنجد، گردو، پودر نارگیل) – صنایع دستی-خوراکی سنتی، کارخانه رب گوجه‌فرنگی (کوچک)، کارخانه آرد.
• صنایع دستی: گلیم‌بافی (گلیم خنج – طرح‌های هندسی و رنگ‌های گرم – معروف و مرغوب)، حصیربافی (از برگ نخل – سبد، زیرانداز، کلاه)، سفالگری (تک‌و تاک)، قالی‌بافی (محدود).
• خدمات دولتی (فرمانداری، آموزش و پرورش، جهاد کشاورزی، بهداشت).

خرید و بازار

• بازار هفتگی (روزهای جمعه یا پنجشنبه – در محله بازار قدیم و میدان): عرضه خرما (تازه و خشک)، مرکبات، سبزیجات، لبنیات محلی، گلیم و حصیر، دام زنده.
• بازار روزانه (خیابان امام خمینی، میدان امام): خشکبار، پوشاک، لوازم خانگی، مواد غذایی.
• تک‌فروشی‌های خرد.

گردشگری

خنج به دلیل پیشینه تاریخی (قلعه‌های اسماعیلیان، قنات قصبه، آب‌انبارها)، طبیعت کویری (نخلستان‌ها، مسیل‌ها) و بافت تاریخی، مقصدی برای گردشگری تاریخی-طبیعی (عمدتاً گردشگران داخلی از شیراز، لار، بندرعباس و تهران) است.

جاذبه‌های تاریخی

• قلعه خنج (قلعه اسماعیلیان): مهم‌ترین اثر تاریخی خنج. بقایای قلعه خشتی-سنگی بر فراز تپه‌ای مشرف به شهر (دوره سلجوقی و اسماعیلیان). منظره شهر و نخلستان‌ها از بالای قلعه فوق‌العاده است (نیاز به راهنما یا پرسیدن مسیر – بازدید رایگان).
• قنات قصبه (قنات خنج): قنات تاریخی با قدمت بیش از ۲۰۰۰ سال، طول حدود ۱۵ کیلومتر، با ده‌ها مادرچاه و میله‌چاه. یکی از شاهکارهای مهندسی آب در دل کویر. (قابل بازدید – برخی مقاطع مرمت شده، نیاز به راهنما).
• آب‌انبارهای تاریخی (آب‌انبار حاج حسین، آب‌انبار حاج ابراهیم و...): گنبدهای آجری و بادگیرهای زیبا – معماری کویری.
• حمام تاریخی خنج (دوره قاجار – در حال مرمت).
• بازار قدیم خنج (راسته بازار سرپوشیده با طاق‌های آجری).
• مسجد جامع خنج (مسجد قدیم قاجاری و صفوی).
• قلعه کهزاد (در روستای کهزاد، ۱۰ کیلومتری – بقایای قلعه دیگر).

جاذبه‌های طبیعی

• نخلستان‌های خنج (اطراف شهر، روستاهای تنگ نهنگ، محمله، کهزاد): هزاران اصله نخل خرما، مناظر سبز و سایه‌رو‌ه‌های خنک در دل گرمای کویر. برداشت خرما در مهر و آبان.
• باغات لیمو و پرتقال (در حاشیه مسیل‌ها – سبزی در زمستان و بهار).
• تنگ نهنگ (منطقه کوهستانی و تنگه در شمال شرق خنج، ۲۰ کیلومتری): تنگه‌ای صخره‌ای با چشمه‌های فصلی و درختان بادام کوهی و انجیر وحشی – پیاده‌روی و طبیعت‌گردی (نیاز به خودروی شاسی‌بلند و راهنما).
• کوه گبری و کوه قلات (ارتفاعات اطراف – کوهپیمایی سبک).

روستاهای هدف گردشگری

• روستای تنگ نهنگ (نخلستان، چشمه، تنگه)
• روستای کهزاد (قلعه کهزاد، نخلستان)
• روستای محمله (شهر محمله – مرکز بخش محمله، بافت قدیم، نخلستان)
• روستای چاه سبز (چشمه و نخلستان)

فعالیت‌های تفریحی

• بازدید از قلعه خنج و تماشای منظره شهر
• پیاده‌روی در نخلستان‌ها و خرید مستقیم خرما
• بازدید از قنات قصبه (تجربه مهندسی آب در کویر)
• خرید گلیم و حصیر از بازار محلی
• طبیعت‌گردی در تنگ نهنگ (زمستان و بهار)
• بوم‌گردی و اقامت در خانه‌های سنتی (در حال توسعه)

زیرساخت

ترابری

• جاده: خنج بر روی جاده ۹۶ (لار-خنج-بندرعباس) قرار دارد. فاصله تا لار ۸۵ کیلومتر (جاده آسفالت دوطرفه)، تا بندرعباس ۲۵۰ کیلومتر.
• اتوبوس: پایانه مسافربری خنج (کوچک) با خطوط منظم به شیراز، لار، بندرعباس، تهران، اصفهان (اغلب از لار سوار می‌شوند).
• تاکسی و سرویس‌های آنلاین: تاکسی خطی درون شهری و بین شهری (به لار، محمله، بندرعباس). اسنپ و تپسی فعال نیستند (تنها تاکسی تلفنی محلی).
• فرودگاه: نزدیک‌ترین فرودگاه، فرودگاه بین‌المللی لارستان (۸۵ کیلومتر) با پروازهای داخلی (تهران، مشهد، شیراز، کیش، دبی) و خارجی (دبی، قطر، کویت، شارجه – بعضی مسیرها فصلی). فرودگاه بندرعباس (۲۵۰ کیلومتر) نیز گزینه است.

فضای سبز

سرانه فضای سبز خنج پایین (حدود ۵ متر مربع) است. پارک‌های اصلی:

• پارک ملت (مرکز شهر)
• پارک ساحلی (کنار مسیل فصلی – در حال احداث)
• پارک بانوان
• پارک کوهستان (دامنه کوه قلعه)

بهداشت و سلامت

• بیمارستان حضرت رسول اکرم (خنج): تنها بیمارستان شهرستان، با ۶۴ تخت مصوب، بخش‌های داخلی، جراحی عمومی، زنان و زایمان، اطفال، آی‌سی‌یو، اورژانس، بخش دیالیز.
• بیمارستان تأمین اجتماعی (ندارد).
• درمانگاه تخصصی شهدا (محدود).
• کمبود پزشک فوق تخصص: بیماران با شرایط حاد به لار (۸۵ کیلومتر) یا شیراز (۴۲۰ کیلومتر) و بندرعباس (۲۵۰ کیلومتر) منتقل می‌شوند.

فرهنگ و هنر

تئاتر و سینما

• سینما (سالن سینما ندارد). نمایش‌های تئاتر محلی (تعزیه، نقالی) و آیین‌های سنتی در مناسبت‌ها در تالار فرهنگ و ارشاد اسلامی خنج و حسینیه‌ها برگزار می‌شود.

موسیقی

موسیقی محلی خنجی (با سازهای نی‌انبان (نای بندری؟ اما در خنج نی‌انبان؟ بیشتر سازهای محلی: دمام، دهل، سورنا، قیچک، کمانچه) – تحت تأثیر موسیقی لری و بندری. در مراسم عروسی، جشن‌های محلی و مذهبی نواخته می‌شود. آوازهای محلی (چهاربیت، سرودهای محلی) به زبان اچمی.

آیین‌ها و سنت‌ها

• آیین‌های عاشورا و محرم (سینه‌زنی، زنجیرزنی، نخل‌گردانی، تعزیه (شبیه‌خوانی)) – با شور خاصی برگزار می‌شود.
• جشن‌های نوروزی (سیزده‌به‌در در نخلستان‌ها و پارک‌ها).
• مراسم برداشت خرما (مهر و آبان) – جشنواره خرما.
• بازی‌های محلی: الک دولک، هفت سنگ، یک قل دو قل.

صنایع دستی

• گلیم خنج (گلیم اچمی، گلیم لاری) – طرح‌های هندسی، رنگ‌های گرم (قرمز، زرد، نارنجی، قهوه‌ای) – بسیار معروف و مرغوب
• حصیربافی (از برگ نخل – سبد، زیرانداز، کلاه، جارو)
• سفالگری (تک‌و تاک)
• قالی‌بافی (طرح‌های لاری و جهرمی – محدود)

موزه‌ها

خنج موزه رسمی ندارد. یک موزه کوچک مردم‌شناسی (در محل حمام تاریخی در حال مرمت) در دست تجهیز است.

ورزش

• کشتی محلی (کشتی اچمی، مشابه کشتی پهلوانی با قوانین خاص): محبوب در میان مردم خنج.
• فوتبال: تیم شهرداری خنج (لیگ استان فارس). ورزشگاه اصلی: ورزشگاه تختی خنج (گنجایش ۳,۰۰۰ نفر).
• کوهنوردی و پیاده‌روی کوهستانی (تنگ نهنگ، کوه قلات).
• دوچرخه‌سواری (جاده خنج-محمله).
• والیبال، فوتسال (سالن‌های سرپوشیده – محدود).

اماکن ورزشی

• ورزشگاه تختی (چمن مصنوعی)
• سالن ورزشی شهید رجایی (چندمنظوره – والیبال، فوتسال، بسکتبال)
• باشگاه بدنسازی (چندین باشگاه خصوصی کوچک)

آموزش و پژوهش

• دانشگاه آزاد اسلامی واحد خنج (تأسیس ۱۳۸۷، با دانشکده‌های کشاورزی، علوم انسانی، فنی و مهندسی – کوچک).
• دانشگاه پیام نور مرکز خنج.
• دانشگاه علمی کاربردی (مرکز خنج) (رشته‌های کشاورزی، صنایع دستی).
• آموزشکده فنی و حرفه‌ای (مرکز خنج) (بسیار کوچک).
• حوزه علمیه امام جعفر صادق (ع) (شیعه) و مدرسه علوم دینی اهل سنت (برای اقلیت سنی).

مشکلات زیست‌محیطی

• کمبود شدید آب (مهم‌ترین و جدی‌ترین چالش) – کاهش دبی قنات قصبه، خشک شدن چاه‌ها و قنات‌های فرعی، شور شدن آب. کشاورزی (خرما، مرکبات) به شدت تهدید می‌شود.
• فرونشست زمین (در دشت خنج – محدود اما در حال افزایش).
• گرمای شدید تابستان (تا ۵۰ درجه) – چالش زندگی و گردشگری.
• طوفان شن و گرد و غبار (به دلیل خشکی و بیابان‌زایی).
• آلودگی هوا (در زمستان به دلیل استفاده از سوخت مایع – محدود، نسبتاً قابل تحمل).
• فاضلاب: شبکه فاضلاب شهری در حال احداث (بیشتر منازل از چاه جذبی استفاده می‌کنند).
• بافت فرسوده (محله‌های قدیمی اطراف قلعه و بازار).
• مدیریت پسماند (سایت دفن زباله استاندارد ندارد).

سیاست

خنج مرکز شهرستان خنج در استان فارس است. شهرستان خنج در سال ۱۳۸۳ از شهرستان لارستان جدا و مستقل شد. فرماندار خنج توسط استاندار فارس منصوب می‌شود. شهرداری خنج (یک منطقه شهرداری) توسط شورای اسلامی شهر خنج (با ۷ عضو) اداره می‌شود. امام جمعه خنج (نماینده ولی فقیه – شیعه) و همچنین امام جمعه اهل سنت خنج (برای جامعه سنی‌نشین) فعالیت دارد.

روستاهای شهرستان خنج

بر اساس داده‌های ایران‌گاه، در شهرستان خنج ۱ آبادی در ۱ دهستان و ۱ بخش ثبت شده است که ۱ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۷۵۰ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان خنج ببینید.

دهستان‌های شهرستان خنج

• دهستان محمله — بخش محمله، ۱ آبادی، ۷۵۰ نفر جمعیت

پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان خنج

1. روستای اشنا — دهستان محمله، ۷۵۰ نفر

بانک‌ها و شعب بانکی خنج

بر اساس داده‌های ایران‌گاه، ۱۰ شعبه از ۹ بانک در شهرستان خنج فعال است که ۱ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز است. بانک سپه با ۲ شعبه، پرشعبه‌ترین بانک خنج است.

فهرست شعب بانک‌ها در خنج

• شعب بانک سپه در خنج — ۲ شعبه
• شعب بانک ملی ایران در خنج — ۱ شعبه، ۱ شعبه دارای خودپرداز
• شعب بانک مسکن در خنج — ۱ شعبه
• شعب بانک ایران زمین در خنج — ۱ شعبه
• شعب بانک کشاورزی در خنج — ۱ شعبه
• شعب بانک ملت در خنج — ۱ شعبه
• شعب بانک رفاه کارگران در خنج — ۱ شعبه
• شعب بانک صادرات ایران در خنج — ۱ شعبه
• شعب بانک تجارت در خنج — ۱ شعبه

بیمارستان‌های خنج

در ایران‌گاه یک بیمارستان از شهرستان خنج ثبت شده است که ۵۳ تخت فعال دارد.

• بیمارستان نبی اکرم (ص)خنج — عمومی، ۵۳ تخت فعال